Spadziujące drzewa iglaste, cz. 1: świerki i jodły

Spadziujące drzewa iglaste, cz. 1: świerki i jodły

Świerki

W dawnych wiekach świerków nie odróżniano od jodeł. Łudzące podobieństwo najpospolitszych, rodzimych dla Europy Środkowej, przedstawicieli obu rodzajów nie uszło uwagi botaników, dlatego świerk zwyczajny otrzymał nazwę Picea abies, dosłownie „świerk-jodła” albo „smolna jodła” [Białobok 1977, 1983; Seneta i in. 2022].

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Na jodle pasożytuje swoista dla niej jemioła jodłowa, na świerku jemioły się nie uświadczy. Szyszki świerka zwieszają się czubkiem ku dołowi, po czym opadają w całości. Szyszki jodły sterczą do góry pędu, a dojrzawszy, rozpadają się powolutku, łuska po łusce, toteż nigdy nie znajduje się całych szyszek jodłowych pod drzewem [Fedorov 1974, Białobok 1977, 1983; Rothmaler 1995, 2005; Manka 2005].

Świerk pospolity Picea abies (smrek górali) to jedyny rodzimy przedstawiciel tego rodzaju na naszych ziemiach. Szczególnie licznie rośnie w dwóch pasach: na południu (góry i pogórza) oraz na północy Polski, rozdzielonych bezświerkowym pasem nizin centralnych, przy czym stanowiska północno-zachodnie uważane są za wtórne, antropogeniczne.

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

W ogrodach botanicznych, nielicznych parkach miejskich i pałacowych, spotyka się niekiedy szereg dalszych form np.: świerk Brewera P. brewerii o naturalnie płaczącym pokroju, świerk ajański P. jezoensis, chiński P. asperata, likiangeński P. likiangensis, czerwony P. rubens czy świerk czarny P. mariana. To jednak kolekcjonerskie rzadkości, wymagające dalszych obserwacji i prac hodowlanych [Sokolov 1949, Fedorov 1974, Terpiński 1984, Bugała 2000, Seneta i in. 2022].

Świerk serbski to fascynujący przykład starego ewolucyjnie gatunku, o niezwykle małym zasięgu geograficznym – ograniczonym do północnych gór Tara, w dolinie rzeki Drin na pograniczu Serbii z Bośnią – jaki zrobił oszałamiającą karierę w zieleni miejskiej. Zawdzięcza to unikatowej w obrębie rodzaju Picea niewrażliwości na alkaliczne, wapienne podłoża, zapylone powietrze oraz suchy mikroklimat. Dla Polek i Polaków dodatkowym atutem P. omorika pozostaje późne ruszanie z wegetacją. Czyni go to mniej wrażliwym na „zimnych ogrodników”. Niewiele jest przykładów roślin cudownie ocalałych po tylu wymieraniach, o bardzo ograniczonych zasięgach, jakie okazały się wybawieniem dla ogrodników przy zazielenianiu miast: miłorząb, skrzydłorzech i ambrowiec [Terpiński 1984, Łabanowski, Orlikowski 1997, Bugała 2000, Marosz 2006, Seneta i in. 2022].

Jodły

Jodły najprościej odróżnić od świerków, daglezji oraz choin kanadyjskich po wzniesionych, zebranych przy wierzchołku szyszkach, rozpadających się po dojrzeniu łuska po łusce, tak, że na gałązkach pozostaje wyłącznie oś szyszki (trzpień). Dobrymi wyróżnikami tego rodzaju będą również: miękkie, przyjemne w dotyku, niekłujące szpilki oraz pozbawione żywicy drewno [Sokolov 1949, Fedorov 1974, Hejný, Slavík 1997, Bugała 2000, Farjon, Filer 2013].

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Jedyną, rdzennie polską przedstawicielką tego rodzaju jest jodła zwyczajna (biała) Abies alba. Występuje dziko na południu Polski aż po Ziemię Radomską, tworząc swoiste dla Polski wyżynne bory mieszane Abietetum polonicum, opiewane m.in. przez Żeromskiego.

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Na tych ostatnich o wiele lepiej radzi sobie jodła jednobarwna (kalifornijska) – jedyna członkini rodzaju, jaką można bez zastrzeżeń polecać do nasadzeń w Polsce. Łatwo ją poznać po naprawdę długich szpilkach, 40–60 mm dł., tak samo wybarwionych z obu stron (stąd nazwa gatunku). Dalsze osobliwości jej igieł to: przyjemny, jakby cytrynowy aromat, matowa barwa, wreszcie luźne ułożenie na gałęzi [Marosz 2006, Farjon, Filer 2013, Farjon 2017].

Jodła kaukaska wytrzymuje polskie warunki, jednak gorzej od świerka kaukaskiego, zatem jej uprawa w centrum i na wschodzie kraju pozostaje ryzykowna. Rośnie u nas szybko, jednak korona długo pozostaje niska. Wyróżnikiem tego gatunku są jakby polakierowane, lśniące szpilki z dwoma białymi paskami pod spodem, znacznie sztywniejsze i twardsze niż u naszej A. alba. Swoiste jest też ich ułożenie na pędzie, niezwykle gęste jak na jodłę, leżące i okrywające gałąź, z górnymi szpilkami skierowanymi ku przodowi [Sokolov 1949, Fedorov 1974, Hejný, Slavík 1997, Farjon, Filer 2013, Farjon 2017].

Wyglądem i zastosowaniami w swej ojczyźnie bardzo zbliżona do kaukaskiej będzie jodła syryjska. Wysokie zapotrzebowanie na ciepło uniemożliwia jej uprawę w Polsce [Bugała 2000, Farjon 2017, Seneta i in. 2022].

Jodła koreańska oraz jej hybrydy z A. alba, czyli jodła Arnolda Abies × arnoldiana są o wiele niższe a wolniej rosnące od naszych jodeł. Znacznie lepiej czują się w miastach, toteż należą do najpowszechniej sadzonych. Nie zabierają wiele miejsca, a jak pięknie się prezentują! Piękne są zwłaszcza małe, wyraźnie fioletowe szyszki, wyrastające nader obficie już na młodziutkich, ledwo metrowych osobnikach (również na dolnych pędach). Niedługie, poszerzające się do góry szpilki także mają swój urok za sprawą kontrastowych, kremowobiałych spodów [Fedorov 1974, Hejný, Slavík 1997, Marosz 2006, Farjon, Filer 2013, Farjon 2017].

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Jodła grecka to drzewo o szarej korze; gęsto ugałęzione do samego gruntu; o lśniących za młodu, jasnobrunatnych gałązkach. Korowina za młodu jest gładka, z wiekiem pęka podłużnymi łatami. Korona długo pozostaje równa i stożkowata, by u najstarszych osobników nabrać kopulastych kształtów. Dobrymi cechami charakterystycznymi tego gatunku będą szyszki o wystających łuskach tudzież mocno oblepione żywicą, sporawe pączki. W polskim szkółkarstwie nadużywa się nazwy „jodły greckiej A. cephalonica”, oferując pod nią mieszańce naszej A. alba z równie mrozoodporną jodłą kaukaską A. nordmanniana. Prawdziwe jodły greckie podziwiać można w arboretach w Glinnej, Wirtach oraz Kórniku. Kultywarami A. cephalonica są wolno rosnące ‘Meyer’s Dwarf’ i ‘Babbit’s Gold’ (żół­to­szpil­ko­wa) [Marosz 2006, Tumiłowicz 2009].

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Jodle hiszpańskiej także grozi w Polsce wymarzanie zimą. Eksponuje się ją u nas rzadko, jedynie na zachodzie m.in. w parku Szczytnickim we Wrocławiu, Ogrodzie Dendrologicznym w Wojsławicach i Arboretum w Glinnej. Charakteryzuje się niską koroną, brunatno-czerwonymi gałęziami nagimi za młodu i żywicznymi pąkami o szeroko eliptycznym, niemal okrągłym kształcie. Bardzo podobna z wyglądu oraz wymagań jest jodła algierska(numidyjska) A. numidica. Od hiszpańskiej różnią ją przede wszystkim bardziej lśniące, węższe, acz dłuższe szpilki [Farjon, Filer 2013, Farjon 2017, Seneta i in. 2022].

Literatura:

• Białobok S. (red.). (1977). Świerk pospolity Picea abies Karst. PWN-ID Kórnik, Warszawa-Poznań.
• Białobok S. (red.) (1983). Jodła pospolita Abies alba. PWN-ID Kórnik, Warszawa-Poznań.
• Boratyński A., Bugała W. (red.) (1998). Biologia świerka pospolitego. PWN-ID Kórnik, Bogucki Wyd. Naukowe, Poznań.
• Broda J. (1964). Gospodarka leśna w Polsce. W: Zarys historii gospodarstwa wiejskiego w Polsce. Instytut Historii & Instytut Historii Kultury Materialnej PAN, Warszawa.
• Browicz K. (red.) (1980). Atlas rozmieszczenia drzew i krzewów w Polsce. PWN, Warszawa-Poznań.
• Bugała W. (2000). Drzewa i krzewy. PWRiL, Warszawa.
• Dering M., Misiorny A., Lewandowski A., Korczyk A. (2012). Genetic and historical studies on the origin of Norway spruce in Białowieża Primeval Forest in Poland. European Journal of Forest Research, 131: 381-387.
• Fedorov R.V. (1974). Flora Partis Europaeae URSS. Tom 1. Izd. Nauka, Leningrad.
• Farjon A. (2017). A Handbook of the world’s conifers. Brill, Leiden-Boston.
• Farjon A., Filer D. (2013). An Atlas of the World’s Conifers: An Analysis of Their Distribution, Biogeography, Diversity, and Conservation Status. Brill, Leiden-Boston.
• Hejný S., Slavík B. (1997). Květena České Republiky, tom 1. Academia, Praha.
• Jedliński W. (1926). O pasie bezświerkowym na ziemiach Polski i jego znaczeniu hodowlanym. Las Polski, 6: 1-2.
• Łabanowski G., Orlikowski G. (red.) (1997). Ochrona roślin iglastych i wrzosowatych. Plantpress, Kraków.
• Manka K. (2005). Fitopatologia leśna. PWRiL, Warszawa.
• Marosz A. (2006) Drzewa i krzewy iglaste. Officina Botanica, Kraków.
• Mądalski J. (red.) (1930-90). Atlas flory polskiej i ziem ościennych. PWN, Wrocław-Warszawa.
• Mirek Z. (red.) (2020). Vascular plants of Poland. An annotated checklist. Rośliny naczyniowe Polski. Adnotowany wykaz gatunków. Instytut Botaniki PAN, Kraków.
• Ożarowski A., Jaroniewski W. (1987). Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie. PZWL, Warszawa.
• Polakowska M. (1987). Leśne rośliny zielarskie. PWRiL, Warszawa.
• Rothmaler W. (1995). Exkursionsflora von Deutschland, Band 3. Gefäßpflanzen: Atlasband. Spektrum Akademischer Verlag, Leipzig.
• Rothmaler W. (2005). Exkursionsflora von Deutschland, Band 4. Gefäßpflanzen: Kritischer Band. Spektrum Akademischer Verlag, Leipzig.
• Rutkowski L. (1998). Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Wyd. Naukowe PWN, Warszawa.
• Seneta W. (1987). Drzewa i krzewy iglaste. PWRiL, Warszawa.
• Seneta W., Dolatowski J., Zieliński J. (2022). Dendrologia. Wyd. Naukowe PWN, Warszawa.
• Sokolov S.Ja. (1949). Djerjevja i kustarniki SSSR. Tom 1. Izd. Nauka, Leningrad.
• Szydło W. (2018). Szkółkarstwo ozdobne. Wybrane zagadnienia. Agencja Promocji Zieleni, Warszawa.
• Środoń A. (1967). Świerk pospolity w czwartorzędzie Polski. Acta Paleobotanica, 8, 2: 3-59.
• Terpiński Z. (1984). Szkółkarstwo ozdobne. PWRiL, Warszawa.
• Tokarska-Guzik B., Dajdok Z., Zając M. i A., Urbisz A., Danielewicz W., Hołdyński Cz. (2012). Rośliny obcego pochodzenia w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem gatunków inwazyjnych. GDOŚ, Warszawa.
• Tumiłowicz J. (2009). Ogród Dendrologiczny w Glinnej – w 40-lecie jego odnowienia. Rocznik Polskiego Towarzystwa Dendrologicznego, 57: 75-83.
• Walewski W. (1985). Towaroznawstwo zielarskie. PZWL, Warszawa.

Zamów prenumeratę czasopisma "Pasieka"