Spadziujące drzewa iglaste, cz. 2: modrzewie i sosny

Spadziujące drzewa iglaste, cz. 2: modrzewie i sosny

Modrzewie

Modrzewie to jedyne w naszej florze, rodzime iglaki gubiące swe miękkie, krótkie szpilki na zimę. Z egzotów sadzonych w Polsce liście tracą także coraz częściej sadzone u nas metasekwoja chińska Metasequoia glyptostroboides i cypryśnik błotny Taxodium distichum oraz spotykany głównie w arboretach, choć oferowany przez niektóre szkółki modrzewnik chiński Pseudolarix amabilis. Podobny z wyglądu dzięki luźnej koronie oraz krótkopędom, ale zimotrwały jest cedr Cedrus [Fedorov 1974, Białobok 1986, Seneta 1987, Hejný, Slavík 1997, Farjon, Filer 2013, Farjon 2017].

Bardzo charakterystyczne jest ulistnienie i ugałęzienie modrzewi – większość igieł wyrasta wiązkami (pęczkami), po 30–50, z krótkopędów. Na długopędach obserwuje się tylko pojedyncze szpilki, wyrosłe skrętolegle. Luźne, piramidalne korony oraz długo utrzymujące się, zawsze skierowane ku górze szyszki to następne wyróżniki modrzewi. U wielu gatunków długo zachowują one swoją młodzieńczą, purpurową bądź fioletową barwę. Kolejną osobliwością rodzaju są ziarna pyłku pozbawione komory powietrznej [Mądalski 1930-90 , Sokolov 1949, Fedorov 1974].

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Wiele zastosowań znajdowała żywica tych drzew. Uzyskiwano z niej tzw. terpentynę wenecką, składnik maści i lekarstw, przede wszystkim jednak werniksów malarskich w technice olejnej oraz temperowej. Korą garbowano skóry. Wysoka odporność na wielkomiejskie warunki, łatwość przycinania i formowania sprawiły, że modrzewie pozostają wprowadzane do parków. Nadają się też na żywopłoty.

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Modrzew europejski to spory, szybko rosnący, ale i prędko zaczynający próchnieć iglak o luźnej koronie, z dolnymi konarami przewieszającymi się, a górnymi wyrastającymi poziomo. Nader charakterystyczne są jego szpilki: jasnozielone, jesienią efektownie przebarwiające się na żółto, krótkie, a niekłujące, całkiem miłe w dotyku. Piękne są również młode szyszki żeńskie w kolorze malinowoczerwonym. Za całkowicie naturalne, rodzime dla Polski, uznaje się wyłącznie jego stanowiska w Tatrach. Od wieków jednak wprowadzano go do lasów gospodarczych, parków pałacowych i zieleni miejskiej. Z uwagi na szybki wzrost obsadzano nim wiatrołomy i pogorzeliska. Wyselekcjonowano wiele odmian dekoracyjnych, o pokroju kolumnowym bądź płaczącym, ciekawych barwach igieł (różowych, karminowych, złocistych), z szyszkami białymi, ew. mniejszymi bądź większymi niż u dzikich przodków [Broda 1964, Browicz 1980, Terpiński 1984, Łabanowski, Orlikowski 1997, Marosz 2006, Szydło 2018].

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

W parkach oraz ogrodach botanicznych sadzi się czasem kilka dalszych gatunków modrzewi:

• dwa amerykańskie: modrzew zachodni Larix occidentalis i amerykański L. laricina,;
• dwa dalekowschodnie: syberyjski L. sibirica oraz dahurski L. gmellini. [Seneta 1987, Rothmaler 1995, 2005; Marosz 2006, Seneta i in. 2022].

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Sosny

Sosny Pinus to niemal wyłącznie drzewa o drewnie zasobnym w żywicę; wieczniezielonych igłach wyrastających po dwie, trzy lub pięć; zawiązujące czerwone żeńskie kwiaty na wierzchołkach zeszłorocznych przyrostów, a żółte, męskie na ich dole. Tylko nieliczne są krzewami np.: nasza kosodrzewina P. mugo i syberyjska kosolimba P. pumila. Szyszki sosen są zwykle łezkowate i pękate, o grubych i twardych łuskach, nasiona zaś opatrzone długim skrzydełkiem, zatem roznoszone przez wiatr. U paru gatunków (pinii P. pinea, limby syberyjskiej P. sibirica) spotykamy jednak wielkie nasiona zbliżone smakiem do orzechów, rozprzestrzeniane przez ptaki i ssaki. Leśnicy i architekci zieleni cenią sosny za ich niewielkie wymagania wodne i glebowe. Większość z nich urośnie nawet na płytkich, jałowych glebach szkieletowych. Świetnie wytrzymują suszę. Uwielbiają mocne słońce. Zanieczyszczenie powietrza znoszą na ogół lepiej od świerków i jodeł, choć akurat naszej sosny zwyczajnej to nie dotyczy. Nie warto zatem wprowadzać jej do miast i na tereny przemysłowe. Nie lubią natomiast przesadzania, toteż paroletnie siewki należy wysadzać od razu na stanowisku docelowym [Hejný, Slavík 1997, Farjon, Filer 2013].

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Naukowcy opisali blisko 80 gatunków z tego rodzaju. Dzieli się je na:

• dwuigielne: zwyczajna Pinus sylvestris, górska (kosodrzewina) P. mugo, Banksa P. banksiana, czarna P. nigra, wydmowa P. contorta, gęstokwiatowa P. densiflora;
• trójigielne: smołowa P. rigida, żółta P. ponderosa, plamistokora P. bungeana;
• pięcioigielne: limba P. cembra, rumelijska P. peuce, koreańska P. koraiensis, wejmutka (amerykańska) P. strobus, oścista P. aristata, długowieczna P. longaeva (dwie ostatnie rywalizują o miano najsędziwszych drzew świata).

Sosnę jednoigielną P. monophylla tradycyjnie zalicza się do dwuigielnych [Sokolov 1949, Fedorov 1974, Rothmaler 1995, 2005; Bugała 2000, Farjon 2017, Seneta i in. 2022].

Rodzime dla Polski są trzy gatunki (limba, kosodrzewina oraz tworząca większość lasów gospodarczych sosna zwyczajna) oraz jeden naturalny mieszaniec (sosna błotna P. x rotundata, pośrednia między kosówką a sosną zwyczajną) [Browicz 1980, Mirek 2020].

Wszystkie formy krajowe, prócz sosny pospolitej, objęte są u nas ochroną gatunkową. W lasach gospodarczych, a nawet parkach narodowych i rezerwatach, spotyka się szereg dalszych gatunków uprawianych i dziczejących [Mirek 2020].

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Kosodrzewina Pinus mugo to krzak do 2 m wys., o ścielących się i łatwo ukorzeniających gałęziach; małych (jak na sosnę) szyszkach dojrzewających dopiero 3 lata po kwitnieniu, zwykle wyrastających po 2–3. Jej naturalne stanowiska znajdują się w Sudetach, Babiej Górze i Tatrach. Tworzy tam własne piętro powyżej górnej granicy lasu. Od XIX w. używano jej do utrwalania ruchomych piasków, skarp i nasypów, stąd wtórne stanowiska nad morzem. To również roślina ozdobna, wprowadzana do ogrodów, na pasy między jezdniami, od parunastu lat (również w Polsce) na zielone dachy wieżowców. Przez destylację świeżo zebranych szpilek i pędów uzyskuje się olejek eteryczny Pini pumilionis aetheroleum [Terpiński 1984, Walewski 1985, Ożarowski, Jaroniewski 1987, Łabanowski, Orlikowski 1997, Szydło 2018].

Limba Pinus cembra jedyna pięcioigielna sosna naszej flory, długowieczne, lecz i bardzo wolno rosnące drzewo wysokich gór w przedziale 1400–2500 m n.p.m., typowe dla Alp, znane z rozproszonych stanowisk w Karpatach, wprowadzone sztucznie w Sudety, Beskid Śląski i na Babią Górę.

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Z racji walorów leczniczych, urody i odporności na szkodniki limbę od dawna próbowano uprawiać na nizinach. Już w XVII w. eksponowano ją w królewskich ogrodach Jana Kazimierza w Warszawie. W latach 70. i 80 XX w. miała w Polsce Ludowej zastąpić wejmutkę w roli sosny do zieleni miejskich i lasów ochronnych okręgów przemysłowych. Pozwoliłoby to na oszczędności dewiz, a zarazem uwolniło porzeczki od rdzy wejmutkowo-porzeczkowej. Limbę szczepiono wówczas na sośnie zwyczajnej, argumentując oficjalnie, iż przyśpieszy to dwukrotnie wzrost, a używając zrzezów z góry korony da się wyhodować okazy szyszkujące już w 3–5 roku życia. Faktycznym powodem wyboru P. silvestris był raczej niedobór sosen pięcioigielnych w szkółkach oraz ryzyko wyhodowania okazów podatnych na rdzę. Ogromne zapotrzebowanie na światło i podatność na opieńkę nie ułatwiały hodowli limby na niżu, a presja gryzoni i ptaków utrudniała zbiory nasion [Broda 1964, Białobok 1971, Browicz 1980].

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Ich kuzynki jak sosna Jeffreya P. jeffreyi i długoigielna P. palustris pozostaną kolekcjonerskimi ciekawostkami, uprawianymi z trudem po arboretach i pinetach.

Nie spełniły pokładanych w nich nadziei sosny Banksa, smołowe i wydmowe, rosnąc krzywulcowo i kiepsko przyrastając w naszych lasach. Należy zachować ostrożność przy uprawie sosny czarnej. Wprawdzie doskonale znosi upały, suszę i wapienne podłoże, ale może okazać się inwazyjna. Zbrodnią na krajowej przyrodzie było podsadzanie jej na stanowiskach rzadkich gatunków (np.: dziewięćsiła popłocholistnego i storczyków) jak „Żurawce”. Także sosna Banksa może zostać z nami na dłużej [Marosz 2006, Tokarska-Guzik i in. 2012].

Literatura:

• Białobok S. (red.). (1970). Sosna zwyczajna Pinus sylvestris L. PWN-ID Kórnik, Warszawa-Poznań.
• Białobok S. (red.). (1971). Limba Pinus cembra L. PWN-ID Kórnik, Warszawa-Poznań.
• Białobok S. (red.) (1986). Modrzewie Larix Mill. PWN-ID Kórnik, Warszawa-Poznań.
• Broda J. (1964). Gospodarka leśna w Polsce. W: Zarys historii gospodarstwa wiejskiego w Polsce. Instytut Historii & Instytut Historii Kultury Materialnej PAN, Warszawa.
• Browicz K. (red.) (1980). Atlas rozmieszczenia drzew i krzewów w Polsce. PWN, Warszawa-Poznań.
• Bugała W. (2000). Drzewa i krzewy. PWRiL, Warszawa.
• Fedorov R.V. (1974). Flora Partis Europaeae URSS. Tom 1. Izd. Nauka, Leningrad.
• Farjon A. (2017). A Handbook of the world’s conifers. Brill, Leiden-Boston.
• Farjon A., Filer D. (2013). An Atlas of the World’s Conifers: An Analysis of Their Distribution, Biogeography, Diversity, and Conservation Status. Brill, Leiden-Boston.
• Hejný S., Slavík B. (1997). Květena České Republiky, tom 1. Academia, Praha.
• Kocięcki S. (1962). Modrzew polski w uprawach doświadczalnych. Sylwan, 106: 23-34.
• Lewandowski A. (1995). Modrzew polski (Larix decidua subsp. polonica (Racib.) Domin) − struktura genetyczna populacji oraz jego pochodzenie w świetle badań izoenzymowych. Plantpress, Kraków.
• Litkowiec M., Lewandowski A., Burczyk J. (2018). Genetic status of Polish larch (Larix decidua subsp. polonica (Racib. Domin)) from Chełmowa Mountain: implications for gene conservation. Dendrobiology, 80: 101-111.
• Łabanowski G., Orlikowski G. (red.) (1997). Ochrona roślin iglastych i wrzosowatych. Plantpress, Kraków.
• Manka K. (2005). Fitopatologia leśna. PWRiL, Warszawa.
• Marosz A. (2006) Drzewa i krzewy iglaste. Officina Botanica, Kraków.
• Mądalski J. (red.). (1930-90). Atlas flory polskiej i ziem ościennych. PWN, Wrocław-Warszawa.
• Mirek Z. (red.) (2020). Vascular plants of Poland. An annotated checklist. Rośliny naczyniowe Polski. Adnotowany wykaz gatunków. Instytut Botaniki PAN, Kraków.
• Ożarowski A., Jaroniewski W. (1987). Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie. PZWL, Warszawa.
• Polakowska M. (1987). Leśne rośliny zielarskie. PWRiL, Warszawa.
• Rothmaler W. (1995). Exkursionsflora von Deutschland, Band 3. Gefäßpflanzen: Atlasband. Spektrum Akademischer Verlag, Leipzig.
• Rothmaler W. (2005). Exkursionsflora von Deutschland, Band 4. Gefäßpflanzen: Kritischer Band. Spektrum Akademischer Verlag, Leipzig.
• Rutkowski L. (1998). Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Wyd. Naukowe PWN, Warszawa.
• Seneta W. (1987). Drzewa i krzewy iglaste. PWRiL, Warszawa.
• Seneta W., Dolatowski J., Zieliński J. (2022). Dendrologia. Wyd. Naukowe PWN, Warszawa.
• Sokolov S.Ja. (1949). Djerjevja i kustarniki SSSR. Tom 1. Izd. Nauka, Leningrad.
• Szydło W. (2018). Szkółkarstwo ozdobne. Wybrane zagadnienia. Agencja Promocji Zieleni, Warszawa.
• Terpiński Z. (1984). Szkółkarstwo ozdobne. PWRiL, Warszawa.
• Tokarska-Guzik B., Dajdok Z., Zając M. i A., Urbisz A., Danielewicz W., Hołdyński Cz. (2012). Rośliny obcego pochodzenia w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem gatunków inwazyjnych. GDOŚ, Warszawa.
• Walewski W. (1985). Towaroznawstwo zielarskie. PZWL, Warszawa.

Zamów prenumeratę czasopisma "Pasieka"