Spadziujące drzewa liściaste, cz. 2.

Spadziujące drzewa liściaste, cz. 2.

W ramach kampanii Kupuj Polski Miód promujemy najwspanialsze krajowe krupce i patoki. Nie mogło wśród nich zabraknąć miodów ze spadzi liściastej. Rzadkość występowania spadzi liściastej, całkowita nieprzewidywalność jej pojawienia się, a potem możliwości zbioru przez pszczoły, wreszcie niezrównany aromat i smak sprawia, że i cena tych „królewskich” miodów będzie odpowiednia. W poprzednim artykule przedstawiliśmy najważniejsze źródła spadzi liściastej w Polsce oraz krajach sąsiednich. W tym przybliżymy nieco słabsze, przynajmniej w naszych warunkach, źródła spadzi liściastej.

Buk zwyczajny Fagus sylvatica

W Polsce spotkamy dziesiątki odmian buków, lecz tylko jednego gatunku – naszego, rodzimego Fagus sylvatica. Pracowitości i szczęściu hodowców zawdzięczamy niezliczone kultywary o purpurowym (cv ‘Purpurea’) lub złotym listowiu (cv ‘Zlata’), wcinanych liściach (płycej cv. ‘Laciniata’; głębiej cv. ‘Asplenifolia’), pędach płaczących (cv. ‘Pendula’), fantazyjnie powyginanych (cv. Dawyck) albo wąziutkiej, stożkowatej koronie niczym u topoli włoskiej (cv ‘Fastigiata’) [Śląski, Sękowski 1988, Waźbińska, Kawecki 2002]. To jedno z większych i piękniejszych drzew flory krajowej. Choć rośnie prędko, to może żyć całkiem długo, do 350 lat. Architekci zieleni uwielbiają go za pokrój z nisko osadzoną, szeroką, a zarazem niezwykle gęstą koroną. Również wyjątkowo gładka, jasnoszara kora, wczesny rozwój liści wiosną oraz ich bajeczne kolory na jesień przysparzają mu sympatii szkółkarzy. Fagus sylvatica jako przybysz z górskich i nadmorskich lasów (gdzie tworzy czasem lite drzewostany: buczyny o swoistej florze) wymaga dość wilgotnego powietrza, jednak wyhodowano szereg form nieźle znoszących wielkomiejskie warunki. Na pewno to lepszy kandydat do wnętrza miast i okręgów przemysłowych niż jodła zwyczajna – gatunek o bardzo podobnych upodobaniach mikroklimatycznych. Musi mieć jednak żyzną, świeżą glebę, z odczynem bliskim obojętnego. W starożytności i średniowieczu rywalizował z dębami jako źródło żołędzi dla świń wypasanych po lasach, tudzież ciężkiego, mocnego drewna. Jasnoczerwone bądź różowe drewno F. sylvatica, wdzięczne do bejcowania czy lakierowania za sprawą jednolitej struktury, do dziś znajduje szereg zastosowań. Czego się zeń nie robi! Od papieru, sklejek i płyt paździerzowych, przez beczki, parkiety oraz sprzęt sportowy, po specjalistyczne, odporne na gnicie konstrukcje wodne i ziemne. Bartnicy jednak zdecydowanie przedkładali dęby i sosny nad buka. W buku bowiem nie dało się wydzierać porządnej barci – jego dziuple momentalnie gniły. Poza tym sama buczyna jako las bardzo ciemny, pozbawiony przez większą część roku roślin zielnych o miododajnych kwiatach nie była dobrym pasieczyskiem dla pszczół. Typowe buki rozmnaża się z nasion, odmiany dekoracyjne zaś przez szczepienie [Sokolov 1949, Krussmann 1962, Rehder 1967, Fedorov 1974, Seneta 1991-96 , Bugała 2000, Seneta i in. 2022].

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Jego odpowiedniki z półkuli południowej, bukany (buki antarktyczne) Nothofagus znajdują bardzo podobne zastosowania w przemyśle. W architekturze zieleni wykorzystuje się je inaczej – w końcu to drzewa wieczniezielone, przynajmniej warunkowo. Bukany biją naszego buka na głowę na polu produkcji spadzi, miodów spadziowych oraz badań nad nimi [Kelly 1990, Dungan, Kelly D. 2003].

Wiązy Ulmus

Wiąz szypułkowy (limak) Ulmus laevis to typowy gatunek łęgów i niskich, mokrych grądów, dawniej szeroko wykorzystywany na formowane żywopłoty. Doskonale sprawdza się w miastach, wzdłuż autostrad, koło fabryk i spalarni śmierci. Stosunkowo odporny na grafiozę, jednak lepiej nie kusić losu! Wiąz górski (brzost) U. glabra o wiele lepiej znosi suszę, natomiast dużo podatniejszy na holenderską chorobę wiązów od limaka. Wbrew polskiej nazwie gatunkowej „górski”, brzosta spotkamy również na nizinach, w lasach i zaroślach, albo wysokich, acz regularnych żywopłotach ogrodów w stylu francuskich czy pasów zieleni wzdłuż ciągów komunikacyjnych. Wiąz polny (pospolity) U. minor to kolejny gatunek o fantastycznie szerokim spektrum ekologicznym, od zalewanych brzegów rzek, przez grądy, po skrajnie suche i ciepłe murawki stepowe. Przodek wielu kultywarów dekoracyjnych i płotowych (jak złotolistne ‘Louis van Houtte’ i ‘Wreddei’, płacząca ‘Pendula’ czy ‘Suberosa’ o monstrualnych listwach korkowych), nierzadko mieszańców z brzostem, czyli wiązów holenderskich [Sokolov 1949, Krussmann 1962, Rehder 1967, Fedorov 1974, Śląski, Sękowski 1988, Seneta 1991-96 , Bugała 2000, Seneta i in. 2022].

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Pozostałe liściaki spadziujące

W leśnictwie oraz pszczelnictwie termin „topola” tradycyjnie odnosi się do okazałych rodzimych topól oraz ich mieszańców, sadzonych na plantacjach. W architekturze zieleni oraz botanice topola ma szerszy zakres, obejmując wszystkie przedstawicielki Populus, w tym coraz pospolitsze u nas egzoty jak topolę balsamiczną P. × maximowiczii, topolę berlińską P. × berolinensis tudzież topolę chińską P. symonii [Krussmann 1962]. Osika P. tremula dla botaników także jest jedną z wielu topól, poza tym jednym z 3 gatunków rodzimych dla Polski [Sokolov 1949, Krussmann 1962, Rehder 1967, Fedorov 1974, Śląski, Sękowski 1988, Seneta 1991-96 , Bugała 2000, Seneta i in. 2022].

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Brzozy Betula

Flora Polski obejmuje dwa pospolite gatunki drzewiaste o białej korze: brzozę brodawkowatą B. pendula i omszoną B. pubescens, jak również trzy dalsze, krzaczaste z ciemną korą: dwa relikty glacjalne (brzozę niską B. humilis oraz karłowatą B. nana) i jeden nasz endemit (brzozę Szafera B. szaferi). Chlubą Kampinoskiego Parku Narodowego i niektórych parków (Szymańskiego w Warszawie) pozostawała brzoza czarna (ciemna, Kotuli B. obscura) [Browicz, Gostyńska−Jakuszewska 1966, Seneta 1991-96 , Bugała 2000, Seneta i in. 2022]. Obecnie jednak uznaje się mutanta brzozy brodawkowej pozbawionego większego znaczenia taksonomicznego. Firmy ogrodnicze oferują nam bogaty wybór brzóz amerykańskich i dalekowschodnich. Można tu wspomnieć m.in. brzozę nadrzeczną B. nigra (w postaci odmian pstrolistnych), żołtą B. alleghaniensis o żółtej korze, cukrową B. lenta (za młodu prawie czarną, potem bordową jak u wiśni), Jacquemonta B. utlis ssp. jacquemontii z korowiną śnieżnobiałą, papierową B. papyrifera o korze różowej bądź kredowej [Sokolov 1949, Krussmann 1962, Rehder 1967, Fedorov 1974, Bellon i in. 1977, Śląski, Sękowski 1988].

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Jesion Fraxinus

Jedynym „tubylcem” flory Polski jest jesion wyniosły Fraxinus excelsior, jedno z najpotężniejszych drzew Europy [Krussmann 1962, Browicz, Gostyńska−Jakuszewska 1966]. Jako typowe drzewo łęgów nadrzecznych to świetny kandydat do obsadzania stref buforowych na siedliska okresowo zalewane. Należy wzmóc ochronę tego gatunku przed masowym zamieraniem jesionów [Kowalski 2020, Meger i in. 2024].

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Często mylony z jesionem wyniosłym bywa też wąskolistny F. angustifolia. Jego listki są jednak nie tylko węższe, lecz także grubiej ząbkowane. Zawiązuje jasnobrązowe, a nie czarne pąki. Jako przybysz z Azji Centralnej oraz Mniejszej charakteryzuje się wyższą odpornością na upały, oraz susze [Sokolov 1949, Krussmann 1962, Białobok, Chylarecki 1965, Rehder 1967, Fedorov 1974, Bellon i in. 1977, Seneta 1991-96 , Bugała 2000, Seneta i in. 2022].

Prawdziwym „królem spadzi liściastej” pozostaje na południu Europy jesion mannowy F. ornus. W naszych warunkach wciąż cierpi od mrozów, rosnąc słabo i krzaczasto. Wymaga gleb zasadowych, a stanowisk osłoniętych. Przydaje się szkółkarzom jako podkładka pod lilaki Syringa z rodziny oliwkowatych [Hrynkiewcz-Sudnik i in. 1987, Śląski, Sękowski 1988, Czyńczyk 1994].

Jak sadzić gatunki spadziujące i nektarowe?

Drzewa i krzewy wprowadzane na pasieczyska leśne, w ramach ochrony dzikich zapylaczy i historycznych ras pszczoły miodnej, pełnią odmienne funkcje od okazów tych samych gatunków i odmian w ramach regularnej gospodarki leśnej, nastawionej na produkcję drewna, jak również zieleni miejskiej, nastawionej na tłumienie hałasu i oczyszczanie powietrza [Brzywczy-Kunińska i in. 1954, Bugała 1979, Bugała i in. 1984, Łukasiewicz 1989, Fortuna-Antoszkiewicz i in. 2010, Szulc 2022]. Pożytkowe, nektaro- i spadziodajne drzewa warto prowadzić tak, żeby maksymalnie rozwijały swe korony kosztem grubości oraz wysokości pni. Większa liczba konarów o drobnych gałązkach pogorszy jakość drewna, ale podwyższy ilości oferowanego pyłku, nektaru i spadzi [Hrynkiewcz-Sudnik i in. 1987, Śląski, Sękowski 1988, Czyńczyk 1994, Frączek i in. 2011]. Gatunki pożytkowe warto wprowadzać na stanowiska, gdzie przez następne dekady warunki świetlne pozostaną lepsze niż w głębi drzewostanów gospodarczych i rezerwatów ścisłych:

• na brzegach lasów;
• wzdłuż linii oddziałowych, szos, torów kolejowych, rurociągów, tras przeciwpożarowych;
• w strefach buforowych kanałów, rzek i zbiorników wodnych;
• po wewnętrznych granicach zwartych lasów, tj. na obrzeżach poletek łowieckich, śródleśnych łąk i pól ornych, poligonów wojskowych [Frączek i in. 2011, Szwagrzyk i in. 2020].

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Pod liniami energetycznymi, wzdłuż ciągów komunikacyjnych, wokół infrastruktury krytycznej, jednostek wojskowych oraz strzelnic należy sadzić gatunki dostosowane do danego siedliska, tworzące trudne do przebycia, nierzadko cierniste chaszcze, uniemożliwiające zwierzynie wtargnięcie na jezdnię, a grzybiarzom, prepersom i myśliwym na poligon. Krajowe szkółki prócz egzotów oferują coraz więcej form rodzimych, od berberysu zwyczajnego i tarniny, przez leszczynę, iwę, szakłak, miododajne mieszańce wierzb polskich, do krajowych głogów i dzikich róż [Czekalski 2006, Fraczek i in. 2011, Szwagrzyk i in. 2011].

Warto wykorzystywać najlepsze odmiany oraz linie genetyczne rodzimych drzew pożytkowych, gromadzone przez polskich pszczelników w postaci polowych banków genów [Jabłoński, Kołtowski 1999, Kotłowski 2007, 2017]. Koniecznością jest także śledzenie zrejonizowanych doborów drzew i krzewów, możliwie najświeższych [Łukasiewicz 2011], gdyż zmiany klimatu sprawiły, że nie tylko [Brzywczy-Kunińska i in. 1954] lecz także [Bugała 1979, Bojarczuk i in. 1980, Bugała i in. 1984, Łukasiewicz 1989] są już niezbyt aktualne.

Literatura:

• Bärtels A., Schmidt P. (2014). Enzyklopädie der Gartengehölze. 2., akt. und erw. Auflage. Ulmer Verlag, Leipzig.
• Bednorz L. (2010). Jarząb brekinia Sorbus torminalis (L.) Crantz w Polsce. Bogucki Wyd. Nauk., Poznań.
• Bednorz L., Urbański P. (2014). Jarząb brekinia (Sorbus torminalis) w polskich lasach. Sylwan 158(08): 614-620.
• Bellon S., Tumiłowicz J., Król S. (1977). Obce gatunki drzew w gospodarstwie leśnym. PWRiL, Warszawa.
• Białobok S., Chylarecki H. (1965). Badania nad występowaniem drzew obcego pochodzenia w Polsce w warunkach środowiska leśnego. Arboretum Kórnickie 10: 211–278.
• Białobok S. (red.) (1991). Lipy. Nasze drzewa leśne, t. 15. Instytut Dendrologii PAN, Kórnik–Poznań. Bieniek A., Kawecki Z., Łojko R., Stanys V. (2005). Owocodajne drzewa i krzewy chłodniejszych stref klimatycznych. Wyd. UWM, Olsztyn.
• Bojarczuk T., Bugała W., & Chylarecki H. (1980). Zrejonizowany dobór drzew i krzewów do uprawy w Polsce. Arb. Kórnickie 25: 329-375.
• Broda J. (1964). Gospodarka leśna w Polsce. W: Zarys historii gospodarstwa wiejskiego w Polsce. Instytut Historii & Instytut Historii Kultury Materialnej PAN, Warszawa.
• Browicz K. (1953). Dęby uprawiane w Polsce. Rocznik Sekcji Dendr. PTB. 9: 71–122.
• Browicz K., Gostyńska−Jakuszewska M. (1966). Atlas rozmieszczenia drzew i krzewów w Polsce. PWN, Warszawa–Poznań.
• Brzywczy-Kunińska Z., Hellwig Z., Szymanowski T. (1954). Dobory drzew i wytyczne do projektowania zadrzewień ulicznych w miastach. Prace Instyt. Gospod. Kom. 1: 30-48.
• Burzyńska M. (2022). Miód ze spadzi liściastej pod lupą. Pasieka24 https://pasieka24.pl/index.php/pl-pl/pasieka-czasopismo-dla-pszczelarzy/236-pasieka-4-2022/3497-12-miod-ze-spadzi-lisciastej-pod-lupa [06.04.2024]
• Bugała W., Chylarecki, Bojarczuk T. (1984). Dobór drzew i krzewów do obsadzania ulic i placów w miastach z uwzględnieniem kryteriów rejonizacji. Arb. Kórnickie 29: 35-62.
• Bugała W. (1979). Drzewa i krzewy dla terenów zieleni. PWRiL, Warszawa.
• Bugała W. (2000). Drzewa i krzewy. PWRiL, Warszawa.
• Chylarecki H. (1961). Rodzaj Carya Nutt. i wyniki jego aklimatyzacji w Arboretum Kórnickim. Arboretum Kórnickie 6: 74–92.
• Chylarecki H. (1963). Badania nad przeorzechami (Carya Nutt.) uprawianymi w Polsce w warunkach
• środowiska leśnego. Arboretum Kórnickie 8: 29–54.
• Czekalski M. (2006). Liściaste krzewy ozdobne. PWRiL, Warszawa.
• Czerepko J. (2011). Zmiany roślinności na siedliskach mokradeł leśnych północno-wschodniej Polski. Prace Instytutu Badawczego Leśnictwa, Rozprawy i Monografie, tom 16, Sękocin Stary.
• Crane E., Walker P. (1984). Composition of honeys from some important honeysources. Bee World 65(4): 167-174.
• Crane E., Walker P. (1985). Important honeydew sources and their honeys. Bee World 66(3): 105-112.
• Czyńczyk A. (1994). Szkółkarstwo sadownicze. PWRiL, Warszawa.
• Dajdok Z., Pawlaczyk P. (red.). (2009). Inwazyjne gatunki roślin naczyniowych ekosystemów mokradłowych Polski. Wydawnictwo Klubu Przyrodników, Świebodzin.
• Danielewicz W., Maliński T. (2003). Alien tree and shrubs species in Poland regenerating by self-sowing.
• Rocznik Dendrologiczny 51: 205–236.
• Danielewicz W., Kiciński P., Antosz Ł. (2014). Turkey oak (Quercus cerris L.) in Polish forests. Acta
• Scientiarum Polonorum Silvarum Colendarum Ratio et Industria Lignaria 13(2): 5–22.
• Danielewicz W. & Wiatrowska B. (2014). Inwazyjne gatunki drzew i krzewów w lasach Polski. Peckiana
• 9: 59–67.
• Danielewicz W., Wiatrowska B., Dajdok, Z., & Tokarska-Guzik B. (2020). Rośliny naczyniowe obcego pochodzenia zadomowione w lasach Polski. Fragmenta Floristica et Geobotanica Polonica 27(2): 451-471.
• Dungan R.J., Kelly D. (2003). Effect of host-tree and environmental variables on honeydew production by scale insects (Ultracoelostoma sp.) in a high elevation Nothofagus solandri forest. New Zealand Journal of Ecology 27(2): 169-177.
• Fedorov R.V. (1974). Flora Partis Europaeae URSS. Tom 1. Izd. Nauka, Leningrad.
• Fortuna-Antoszkiewicz B., Gadomska E., Gadomski K. (2010). Urządzanie i pielęgnacja terenów zieleni. Hortpress Spzoo, Warszawa.
• Frączek M., Szwagrzyk J., Bodziarczyk M. (2011). Gatunki drzew, krzewów i roślin zielnych do nasadzeń lub wysiewu w różnych siedliskowych typach lasu. s. 86-113. W: Czekońska K., Szabla K. (red.) Ochrona owadów zapylających w ekosystemach leśnych. Wyd. UR w Krakowie/Lasy Państwowe, Kraków.
• Haragsim O. (1970). Spadź i pszczoły. PWRiL, Warszawa.
• Hrynkiewicz-Sudnik J., Sękowski B., Wilczkiewicz M. (1987). Rozmnażanie drzew i krzewów liściastych. PWN, Warszawa.
• Jabłoński B., & Kołtowski Z. (1999). Nektarowanie roznych gatunkow i mieszańców lipy [Tilia L.]. Pszczelnicze Zeszyty Naukowe 43(1): 279-290.
• Jaszczak R., Bańkowski J., Kowalczyk B. (2020). Urządzanie lasu w dobie wyzwań środowiskowych i społecznych – planowanie regionalne. Sylwan 164(5): 373–383.
• Kawecki Z., Łojko R., Pilarek B. (2001). Mało znane rośliny sadownicze. Wyd. UWM, Olsztyn.
• Kelly D. (1990). Honeydew density in mixed Nothofagus forest, Westland, New Zealand. New Zealand Journal of Botany 28(1): 53-58.
• Kocięcki S (1965). Plantacje nasienne ze szczepów - zakładanie i prowadzenie. Sylwan 109(1): 51–63.
• Kołtowski Z. (2004). Sposoby wykorzystania zasobów genowych zgromadzonych w kolekcji roślin miododajnych. Zeszyty Problemowe Postępów Nauk Rolniczych 497(2): 685-692.
• Kołtowski Z. (2007). Lipy. Pszczelarz Polski 7: 8-11.
• Kołtowski Z. (2017). Przewodnik po roślinach miododajnych. Wyd. Lasów Państwowych, LP Nadleśnictwo Augustów, Augustów.
• Kościelny S., Sękowski B. (1971). Drzewa i krzewy – klucze do oznaczania. PWRiL, Warszawa.
• Kowalski T. (2006). Chalara fraxinea sp. nov. associated with dieback of ash (Fraxinus excelsior) in Poland. Forest Pathol. 36(4): 264–270.
• Krussmann G. (1962). Handbuch der Laubgeholze. P. Parey, Berlin.
• Kulesza W. (1951). Klucz do oznaczania drzew i krzewów. PWRiL, Warszawa.
• Łuczaj Ł. (2002). Dzikie rośliny jadalne. Chemigrafia, Krosno.
• Łukasiewicz A. (1989). Drzewa w środowisku miejsko-przemysłowym. Ss. 49-85. [w:] Białobok S. (red.). Życie drzew w skażonym środowisku. PWN Warszawa-Poznań.
• Łukasiewicz S. (2011). Drzewa i krzewy polecane do obsadzeń ulicznych w miastach (ze szczególnym uwzględnieniem środkowo-zachodniej Polski). Rośliny do zadań specjalnych: 319-330.
• Meger J., Kozioł C., Pałucka M., Burczyk J., Chybicki, I. J. (2024). Genetic resources of common ash (Fraxinus excelsior L.) in Poland. BMC Plant Biology 24(1): 186.
• Mowszowicz J., Rembertowicz-Szymborska H. (1971). Przewodnik do oznaczania drzew i krzewów krajowych i aklimatyzowanych. WSiP, Wawa.
• Otręba A. & Michalska-Hejduk D. (red.). (2014). Inwazyjne gatunki roślin w Kampinoskim Parku Narodowym i w jego sąsiedztwie. Wyd. Kampinoskiego Parku Nar., Izabelin.
• Pacyniak C. (1992). Najstarsze drzewa w Polsce. Wyd. PTTK „Kraj”, Warszawa.
• Purcel A. (2011). Zdecydowane nie! obcym gatunkom ekspansywnych drzew i krzewów w terenach zieleni komponowanej i otwartym krajobrazie Polski. s. 423–438. W: Drozdek M.E. (red.) Rośliny do zadań specjalnych. Oficyna Wydawnicza Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nysie, Sulechów
• – Kalsk.
• Rehder A. (1967). Manual of cultivated Trees and Shrubs. New York.
• Rejman A., Makosz E. (1994). Szkółkarstwo roślin sadowniczych. Plantpress, Kraków.
• Rothmaler W. (1995). Exkursionsflora von Deutschland, Band 3. Gefäßpflanzen: Atlasband. Spektrum Akademischer Verlag, Leipzig.
• Rothmaler W. (2005). Exkursionsflora von Deutschland, Band 4. Gefäßpflanzen: Kritischer Band. Spektrum Akademischer Verlag, Leipzig.
• Rutkowski L. (1998). Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Wyd. Naukowe PWN, Warszawa.
• Seibold S., Gossner M.M., …Wöllauer S., Weisser W.W. 2019. Arthropod decline in grasslands and forests is associated with landscape-level drivers. Nature 574: 671–688.
• Semizer-Cuming D, Chybicki IJ, Finkeldey R, Kjær ED. (2021). Gene flow and reproductive success in ash (Fraxinus excelsior L.) in the face of ash dieback: restoration and conservation. Ann. For. Sci. 278(1): 14.
• Seneta W. (1991-96) Drzewa i krzewy liściaste. Wyd. Naukowe PWN, Warszawa.
• Seneta W., Dolatowski J., Zieliński J. (2022). Dendrologia. Wyd. Naukowe PWN, Warszawa.
• Sokolov S.Ja. (1949). Djerjevja i kustarniki SSSR. Tom 1. Izd. Nauka, Leningrad.
• Szewczyk J., Gazda A., Szwagrzyk J. (2011). Dendrologia. Materiały pomocnicze do ćwiczeń. Wydawnictwo UR w Krakowie, Kraków.
• Szulc (2022). Zielone miasto. Zieleń przy ulicach. Agencja Promocji Zieleni, Warszawa.
• Szwagrzyk J., Bodziarczyk J., Frączek M. (2020). Kierunki w hodowli lasu sprzyjające owadom zapylającym. s. 55-74. W: Czekońska K., Szabla K. (red.) Ochrona owadów zapylających w ekosystemach leśnych. Wyd. UR w Krakowie/Lasy Państwowe, Kraków.
• Szydło W. (2011). Szkółkarstwo ozdobne. Agencja Promocji Zieleni, Warszawa.
• Szymanowski T. (1960). Spostrzeżenia nad wzrostem dębu wielkoowocowego (Quercus macrocarpa MICHX.) w naszych parkach. Rocznik Sekcji Dendr. PTB. 14: 137–143.
• Ślaski J., Sękowski B. (1988). Szkółkarstwo szczegółowe drzew i krzewów ozdobnych oraz użytkowych. Kórnik-PWRiL, Poznań-Warszawa.
• Tworek K. (1998). Spadź i jej wytwórcy. s. 863-879. W: Prabucki J. (red.) Pszczelnictwo, Wydawnictwo Promocyjne „Albatros”, Szczecin.
• Walerowicz M. (2024). Miód ze spadzi liściastej. „Kupuj polski miód!” Pasieka24 https://pasieka24.pl/index.php/pl-pl/aktualnosci/kupuj-polski-miod-kategoria/2647-miod-spadziowy-ze-spadzi-lisciastej
• Waźbińska J., Kawecki Z. (2002). Drzewa i krzewy liściaste. Wyd. UWM, Olsztyn.
• Wojtacki J. (1988). Produkty pszczele i przetwory miodowe. PWRiL, Warszawa.
• Woziwoda B., Potocki M., Sagan J., Zasada M., Tomusiak R. & Wilczyński S. (2014). Commercial
• forestry as a vector of alien tree species – the case of Quercus rubra L. Introduction in Poland. Baltic
• Forestry 20(1): 131–141.

Zamów prenumeratę czasopisma "Pasieka"