Miododajne i pyłkodajne wierzby, cz. 1.

Z artykułu dowiesz się m.in.:

• czy wszystkie wierzby są wiatropylne;
• jakie odmiany wierzb są najcenniejsze z punktu widzenia pszczelarstwa;
• co symbolizują wierzbowe gałązki.

Miododajne i pyłkodajne wierzby, cz. 1.

Jednokwiatowy miód wierzbowy produkuje się w Polsce sporadycznie. Pierwszym, najbardziej oczywistym powodem tego stanu rzeczy jest oczywiście pogoda. „W marcu jak w garncu”, a „kwiecień plecień, bo przeplata trochę zimy, trochę lata”. Do „zimnych ogrodników” w maju częste są nawroty zimy. Wędrówka rodzin na wierzbowy pożytek to w naszych warunkach zbyt duże ryzyko. Miód wierzbowy powstaje zatem wyjątkowo, w pobliżu niektórych plantacji wierzby energetycznej, faszyny albo łęgowych lasów. Znacznie ważniejsza jest rola wierzb jako wczesnego wziątku pyłkowego. To jeden z pierwszych pożytków rozwojowych w sezonie, ratujący od głodu i poprawiający zdrowie tych pracowitych owadów na pszczelim przednówku. Dziesięć kwiatów męskich dostarcza przeciętnie 0,60 mg, cała bazia 5–35 mg, z kolei hektar lasu łęgowego bądź plantacji 30–45 kg pyłku. Drugim powodem niemożności pozyskania przyzwoitych ilości patoki wierzbowej bywa niedostatek miododajnych drzew i krzewów tego rodzaju w danej okolicy, niekiedy mimo prób wzbogacania nimi pasieczysk. Trzecią przyczyną bywa sam sposób ich uprawy, ograniczający kwitnienie. Czwartą bardzo długie kwitnienia, od marca do maja, w pewnych okolicach do lipca-sierpnia, uniemożliwiające zbiór miodu odmianowego.

Na użytek czytelników „Pasieki” warto omówić niejasności wokół wierzb. Przypomnieć, gdzie jakie mogą rosnąć? Skąd się bierze niechęć przedstawicieli innych zawodów do tych roślin? Jakie są najważniejsze problemy z własnoręcznym namnażaniem najbardziej pożytkowych odmian?

Przegląd gatunków i odmian wierzb

Na rodzaj wierzba Salix składa się blisko 450–470 dobrych gatunków oraz tysiące ich mieszańców. Ich klasyfikacja to „wyższa szkoła jazdy”, cały osobny dział botaniki oraz architektury zieleni, zwany salikologią (wierzboznawstwem). To rośliny o zdrewniałych pędach, najszerzej rozpowszechnione w klimacie zimnym lub umiarkowanym: wysoko w górach, wokół bieguna północnego, nad rzekami i na mokradłach półkuli północnej, zwłaszcza Syberii [Fang i in. 1999, Argus 2010, Belyaeva, Govaerts 2021]. Są zasadniczo dwupienne (rozdzielnopłciowe), zatem kwiaty żeńskie i męskie powstają na innych osobnikach, choć trafiają się odmiany poligamiczne albo okazy żeńskie z wszczepionymi pędami męskimi.

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Rodzaj Salix obejmuje znane rośliny lecznicze, koszykarskie, dostarczające faszyny¹, energetyczne, oczyszczające wodę i osady w makrofitowych oczyszczalniach ścieków, poza tym ozdobne. Dawniej uprawiano przede wszystkim kultywary płaczące, od paru dekad także o fantazyjnie poskręcanych pędach i (lub) różowolistne. Dla pasieczników najważniejsze są jednak zupełnie inne odmiany, pochodzące głównie od iwy Salix caprea, selekcjonowane z myślą o produkcji pyłku i nektaru [Kołtowski 2004, 2017; Pogorzelec 2019, Nowak i in. 2020]. Wierzba, podobnie jak jej wiatropylna kuzynka topola Populus, to typowe „bieda-drzewa” do zadrzewiania terenów bezdrzewnych: świeżo wydartych morzu lub moczarom, spustoszonych przez nieprzyjacielskie armie lub własny reżim. Rosną szybko i dają sporo biomasy, ale ich drewno słabo nadaje się na opał², jeszcze mniej na meble, podkłady czy słupy. Dopiero przerobienie go na sklejkę pozwala wykorzystać je w meblarstwie. Ludzkość od dawna ubolewa nad brakiem jadalnych owoców z tych drzew. Ich puchu (dokładniej: dwukomorowych torebek, otwierających się dwiema klapami, pełnymi szarych bądź zielonych, orzęsionych nasion, tworzących większość tego puchu) ludy Eurazji nie uważały za owoc (choć jest owocem z botanicznego punktu widzenia), lecz za coś w rodzaju bezwartościowych resztek kwiecia lub śladów żerowania owadów [Ball 1952, Krussmann 1962, Rehder 1967, Skvortsov 1968, 1981, 2000, Klimont, Bulińska-Radomska 2010, Brochet 2017, Seneta i in. 2025]. Dlatego gałązki wierzbowe w różnych kulturach symbolizują ludzi mało wartych. Podczas chrześcijańskiej Niedzieli Palmowej uosabiają tych, co najpierw witali Jezusa, a tydzień później biczowali go i opluwali. W Święto Namiotów (Kuczki) u Żydów symbolizują tych, co wprawdzie znają Talmud na pamięć, ale nie spełniają dobrych uczynków. Słowianie uważali wierzby za siedziby złych mocy [Kameraz-Kos 2000, Kujawska i in 2016].

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Dawniej rodzina wierzbowatych obejmowała jedynie dwa rodzaje: topolę oraz wierzbę, oba drzewiaste, szybko rosnące, ale i krótkowieczne, o marnym drewnie, wiatrosiewne, typowe dla siedlisk nadrzecznych, klimatów umiarkowanych i zimnych. Niekiedy zalicza się tu także koreankę, vel czosenię chruścinolistną Chosenia arbutifolia (Salix arbutifolia) – ogniwo pośrednie między wierzbami a topolami. Szybko zrezygnowano z wyróżniania czwartego rodzaju tojsuzu Toisusu [Kimura 1928, Chao 1996, Chao i in 1998, He i in. 2022]. Obecnie zalicza się tu 54 rodzaje z niemal 1,2 tysiąca gatunków, skupione w trzech podrodzinach (Samydoideae, Scyphostegioideae oraz najbardziej nas interesujące Salicoideae), oraz licznych plemionach. Jedynie topole i wierzby są rodzime dla Polski. Prócz nich uprawia się u nas czasem dwa inne rodzaje z plemienia Saliceae: idezję wieloowocową Idesia polycarpa i poliotyrs chiński Poliothyrsis sinensis [Michalik 2009, Barkalov, Kozyrenko 2014, Ruggiero i in. 2015, Stevens 2001-25, Seneta i in. 2025].

Adam Kapler
Przyrodnik niezależny, łąkarz miejski

Literatura:

• Arciszewski, M., Pogorzelec, M., Bronowicka-Mielniczuk, U., Niedźwiecki, M., Parzymies, M., & Serafin, A. (2023). The search for suitable habitats for endangered species at their historical sites—conditions for the success of Salix lapponum and Salix myrtilloides reintroduction. International Journal of Environmental Research and Public Health, 20(2), 1133.
• Argus, G. (2010). Salix L. pp. 23−164. in: Flora of North America Editorial Committee (Eds.) Flora of North America, vol. 7. Oxford University Press, New York.
• Ball, C. (1952). Salix. pp. 6–23. In: Gleason, H.A. (ed.) The New Britton and Brown Illustrated Flora of the Northeastern United States and adjacent Canada 2. Hafner Press, New York.
• Bärtels, A., Schmidt, P. (2014). Enzyklopädie der Gartengehölze. 2., akt. und erw. Auflage. Ulmer Verlag, Leipzig.
• Barkalov, V., & Kozyrenko, M. (2014). Phylogenetic analysis of the Far Eastern Salix (Salicaceae) based on sequence data from chloroplast DNA regions and ITS of nuclear ribosomal DNA. Botanica Pacifica: a Journal of Plant Science and Conservation, 3(1), 3-19.
• Belyaeva, I.V., Govaerts, R. (2021). Genera Populus L. and Salix L. In: Govaerts, R.H.A. (Ed.) The World Checklist of Vascular Plants (WCVP) https://wcvp.science.kew.org/ [dostęp 3.11.2025].
• Belyaeva, I.V., Epantchintseva, O.V., Govaerts, R.H.A., McGinn, K., Hunnex, J., Kuzovkina, Y.A. (2018). The application of scientific names to plants in cultivation: Salix vitellina L. and related taxa (Salicaceae). Skvortsovia 4(2), 42–70.
• Belyaeva, I.V., Epanchintseva, O., McGinn, K., Govaerts, R. (2021). The application of scientific names to plants: Salix alba L. f. tristis Gaudin and related taxa (Salicaceae). Skvortsovia: International Journal of Salicology and Plant Biology, 7, 15-23.
• Brochet, D. (2017). Le Saule. La plante aux mille pouvoirs. Éditions de Terran, Paris.
• Fang, C.F., Zhao, S.D. & Skvortsov, A.K. (1999). Salicaceae. pp. 139–274. In: Wu Z.Y, Raven P.H. (eds.). Flora of China. Vol. 4. Science Press, Beijing/Missouri Botanical Garden Press, St. Louis.
• Chao, N. (1996). On the problems of the classification of Toisusu Kimura (Salicaceae) in Northeastern Asia. Journal of Sichuan Forestry Science and Technology 17(2), 12–15.
• Chao, N., G-T. Gong & Liu J. (1998). On the classification and distribution of the family Salicaceae. Journal of Sichuan Forestry Science and Technology 19(4), 9–20.
• Churski, M., & Danielewicz, W. (2008). Salix myrtilloides in north central Poland. Distribution, threats and conservation. Dendrobiology, 60, 3-9.
• Danielewicz, W., Maliński, T. (2011). Drzewa i krzewy Ogrodu Dendrologicznego Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu. Wyd. UP, Poznań.
• Demianowicz, Z., Hłyń, M., Jabłoński, B., Maksymiuk, I., Podgórska, J., Ruszkowska, B., Szklanowska, K., Zimna, J. (1960). Wydajność miodowa ważnrejszych roślin miododajnych w warunkach Polski. Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, 4(2), 87-104.
• Frączek, M., Szwagrzyk, J., Bodziarczyk, M. (2011). Gatunki drzew, krzewów i roślin zielnych do nasadzeń lub wysiewu w różnych siedliskowych typach lasu. s. 86-113. W: Czekońska K., Szabla K. (red.) Ochrona owadów zapylających w ekosystemach leśnych. Wyd. UR w Krakowie/Lasy Państwowe, Kraków.
• He, X., Wang, Y., Zheng, J., Zhou, J., Jiao, Z., Wang, B., & Zhuge, Q. (2022). Full-length transcriptome characterization and comparative analysis of Chosenia arbutifolia. Forests, 13(4), 543.
• Hrynkiewicz-Sudnik, J., Sękowski, B., Wilczkiewicz, M. (1987). Rozmnażanie drzew i krzewów liściastych. PWN, Warszawa.
• Kimura, A. (1928). Über Toisusu – eine neue Salicaceen-Gattung und die systematische Stellung derselben. Botanical Magazine (Tokyo), 42, 287–290.
• Jabłoński, B. (1998). Wiadomości z botaniki pszczelarskiej. Ss. 775-862. W: Prabucki J. (red.) Pszczelnictwo. Wyd. Promocyjne „Albatros”, Szczecin.
• Jasiewicz, A. (1992). Flora Polski. Rośliny naczyniowe. Tom III. Dwuliścienne. Wolnopłatkowe - jednookwiatowe. PWN, Warszawa-Kraków.
• Józwiakowski, K. (2012). Badania skuteczności oczyszczania ścieków w wybranych systemach gruntowo-roślinnych. Infrastruktura i ekologia terenów wiejskich, 1, 1-232.
• Kameraz-Kos, N. (2000). Święta i obyczaje żydowskie. Cyklady, Warszawa.
• Klimont, K., & Bulińska-Radomska, Z. (2010). Ocena przydatności wybranych gatunków roślin miododajnych oraz różnych form Salix spp. do rekultywacji terenów zdewastowanych przez przemysł siarkowy. Zeszyty Problemowe Postępów Nauk Rolniczych, 555.
• Kołtowski, Z. (2004). Sposoby wykorzystania zasobów genowych zgromadzonych w kolekcji roślin miododajnych. Zeszyty Problemowe Postępów Nauk Rolniczych 497(2): 685-692.
• Kołtowski, Z. (2017). Przewodnik po roślinach miododajnych. Wyd. Lasów Państwowych, LP Nadleśnictwo Augustów, Augustów.
• Krussmann, G. (1962). Handbuch der Laubgeholze. P. Parey, Berlin.
• Kruszelnicki, J., Gostyńska-Jakuszewska, M. (2014). Salix myrtilloides L. Wierzba borówkolistna. Ss. 81–83. W: Kaźmierczakowa, R., Zarzycki, K., Mirek, Z. (red.) Polska Czerwona Księga Roślin. Paprotniki i Rośliny Kwiatowe. Wyd. Instytut Ochrony Przyrody PAN, Kraków.
• Kujawska, M., Łuczaj, Ł., Sosnowska, J., Klepacki, P. (2016). Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław.
• Lalke-Porczyk, E., Swiontek Brzezinska, M., & Donderski, W. (2010). Rola oczyszczalni hydrobotanicznych w oczyszczaniu ścieków z terenów wiejskich. Woda-Środowisko-Obszary Wiejskie, 10, 119-127.
• Lipiński, M. (2010). Pożytki pszczele: zapylanie i miododajność roślin. Wyd. 4 popr. i uzup. przez Z. Kołtowskiego i M. Pogorzelca. Powszechne Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa.
• Marchenko, A.M. (2017-2021). Dekorativnyye morozoustoĭchivyye gibridnyye ivy V.I.Shaburova. V. I. Shaburov’s ornamental hybrid willows for northern climates. Vol. 1-2. NonStop Publishing House, Moscow.
• Michalik, B. (2009). (red.) Hodowla roślin. PWRiL, Poznań.
• Milewski, J. (1968). Lasy i zadrzewienia w dolinach rzek oraz możliwości ich uproduktywnienia. Sylwan, 112(12).
• Milewski, J. (1976). Zadrzewienia - bazą produkcyjną dzikich owoców dla przemysłu spożywczego. Sylwan, 120(09).
• Mowszowicz, J., Rembertowicz-Szymborska, H. (1971). Przewodnik do oznaczania drzew i krzewów krajowych i aklimatyzowanych. WSiP, Wawa.
• Mynett, M., Tomżyńska, M. (1999). Krzewy i drzewa ozdobne. MULTICO Oficyna Wyd., Warszawa.
• Nowak, J., Piątek, M., Walerowska, M. (2020). Współczesne pszczelarstwo. Wyd. SBM, Warszawa.
• Pogorzelec, M., Serafin, A., Banach-Albińska, B., Parzymies, M., Szczurowska, A. (2020). Czynna ochrona zagrożonych gatunków flory torfowiskowej Polesia Lubelskiego na przykładzie Salix lapponum (wierzby lapońskiej) i Salix mytilloides (wierzby borówkolistnej). SS. 314–325. W: Mażajski, J., Rokoczyński, A.N., Wołczek, A., Mieszyk, O.P., Jeznach, J., (red.) Polesie-Środowisko, Melioracje. SGGW, w-wa.
• Pogorzelec, C. (2019). Atlas roślin miododajnych. Klub Miłośników Książki/Wyd. Dragon, Bielsko-Biała.
• Purcel, A. (2011). Zdecydowane nie! obcym gatunkom ekspansywnych drzew i krzewów w terenach zieleni komponowanej i otwartym krajobrazie Polski. s. 423–438. W: Drozdek M.E. (red.) Rośliny do zadań specjalnych. Oficyna Wydawnicza Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nysie, Sulechów-Kalsk.
• Rehder, A. (1967). Manual of cultivated Trees and Shrubs. New York.
• Ruggiero, M. et al. (2015). A Higher Level Classification of All Living Organisms. PLOS One, 10(4), e0119248.
• Santamour, S., McArdle A. (1988). Cultivars of Salix babylonica and other Weeping Willows. Journal of Arboriculture, 14 (7), 180-184.
• Seneta, W. (1991-96). Drzewa i krzewy liściaste. Wyd. Naukowe PWN, Warszawa.
• Seneta, W., Dolatowski, J. Zieliński, J. (2025). Dendrologia. Wydawnictwo Naukowe PWN, W-wa.
• Serafin, A., Pogorzelec, M., Banach, B., & Mielniczuk, J. (2015). Habitat conditions of the endangered species Salix myrtilloides in Eastern Poland. Dendrobiology, 73, 55-64.
• Skvortsov, A.K. (1968). Willows of the USSR. A taxonomic and geographic revision. Izd. Nauka, Moscow.
• Skvortsov, A.K. (1981). Salicaceae. Pp. 10–36; 52–58. In: Fedorov, A.A., Bobrov, A.E., Bobrov, E.G., Tzvelev, N.N. (Eds.). Flora Yevropeĭskoĭ chasti SSSR [Flora of the European part of the USSR] 5. Izd. Nauka, Leningradskoye otdeleniye, Leningrad.
• Skvortsov, A.K. (2000). Salicaceae. Pp. 1–118. In: Tolmachev, A.I., Packer, J.G. (Eds.) Flora of the Russian Arctic. A critical review of the vascular plants occurring in the Arctic Region of the Former Soviet Union 3. Borntraeger Verlagsbuchhandlung, Berlin–Stuttgart.
• Stevens, P. (2001-25). Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001–upaded till now.
• Sulborska, A. (2018). Słowo o wierzbach. Pasieka24.pl. https://www.pasieka24.pl/index.php/pl-pl/pasieka-czasopismo-dla-pszczelarzy/158-pasieka-3-2018/1791-46-slowo-o-wierzbach-aneta-sulborska [dostęp 10.11.2025].
• Szczukowski, S., Tworkowski, J., Wiwart, M., Przyborowski, J. (1998). Wiklina (Salix sp.). Uprawa i możliwości wykorzystania. Wyd. Akademii Rolniczo-Techicznej, Olsztyn.
• Szydło, W. (2011). Szkółkarstwo ozdobne. Agencja Promocji Zieleni, Warszawa.
• Szymanowski, T. (1974). Rozpoznawanie drzew i krzewów ozdobnych w stanie bezlistnym. PWRiL, Warszawa.
• Ślaski, J., Sękowski, B. (1988). Szkółkarstwo szczegółowe drzew i krzewów ozdobnych oraz użytkowych. Kórnik-PWRiL, Poznań-Warszawa.
• Teper, D. (2023). Czy w Polsce jest możliwe pozyskanie miodu wierzbowego? Pasieka24.pl. https://pasieka24.pl/index.php/pl-pl/pasieka-czasopismo-dla-pszczelarzy/244-pasieka-1-2023/3668-57-czy-w-polsce-jest-mozliwe-pozyskanie-miodu-wierzbowego-dariusz-teper [dostęp 10.11.2025].
• Terpiński, Z. (1984). Szkółkarstwo ozdobne. PWRiL, Warszawa.
• Tokarska-Guzik, B., Dajdok, Z., Zając, M., Zając, A., Urbisz A., Danielewicz, W., Hołdyński, C. (2012). Rośliny obcego pochodzenia w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem gatunków inwazyjnych. GDOŚ, Warszawa.
• Wojtacki, J. (1988). Produkty pszczele i przetwory miodowe. PWRiL, Warszawa.
• Związek Szkółkarzy Polskich, (2003). Katalog roślin II. Drzewa, krzewy, byliny. Agencja Promocji Zieleni, Związek Szkółkarzy Polskich, Warszawa.

Zamów prenumeratę czasopisma "Pasieka"