fbpx

NEWS:

w wydaniu tradycyjnym (papierowym) strona: 8

Matki, robotnice i pszczelarz

Poznanie wzajemnych relacji pomiędzy matkami i robotnicami jest ważne dla skuteczniejszego poddawania matek pszczelich, zrozumienia mechanizmów ich uszkodzeń w bankach, a także uwarunkowań cichej wymiany.

bees-3393901
Fot. eendeckel, Pixabay

Dwie przyczyny strat matek

1. Robotnice eliminują nową matkę od razu, ponieważ nie akceptują jej jako „obcej”, podobnie jak w przypadku osy czy pszczoły z innej rodziny. Powtórzmy, eliminowany jest każdy nowy obcy, o ile jest rozpoznawany.

Pszczoły mają bowiem dobrze rozwinięty instynkt obronny. Intruz jest rozpoznawany i atakowany. Poddawana matka także może zostać potraktowana jako intruz i zabita. Dzieje się tak, szczególnie gdy zachowuje się niespokojnie, albo gdy okoliczności są niesprzyjające, na przykład w czasie rabunków, podczas których pszczoły są bardziej agresywne i wyczulone na obce osobniki.

2. Matka jest eliminowana już po jej zaakceptowaniu i przyjęciu na drodze cichej wymiany, ale tym razem nie jako intruz, ale dlatego, że pszczołom nie odpowiada jej status/jakość (zostanie dalej wyjaśnione). Czyli wtedy, kiedy przestaje spełniać oczekiwania pszczół.

zablokowane [...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Mechanizmy i uwarunkowania strat matek

O poddawaniu matek napisano wiele i ciągle się do tego tematu powraca. Pszczelarze pytają, a nawet polemizują między sobą, która metoda poddawania jest najlepsza. Istnieją tu dwa problemy do rozwiązania: skuteczne poddanie matki, tak aby robotnice ją zaakceptowały oraz zapewnienie, by już po jej przyjęciu, robotnice nie pozbyły się matki w drodze cichej wymiany.

Nie ma jednak metody, choć jest ich wiele, zapewniającej, że matka zostanie na pewno przyjęta i pozostanie w rodzinie.

Mimo że jest to dla pszczelarza stresujące i czasem kosztowne, nic nie możemy na to poradzić. Wszystkie zjawiska i prawdy w naukach przyrodniczych mają bowiem charakter statystyczny. Oznacza to, że sprawdzają się nie zawsze, ale z określonym prawdopodobieństwem.

Jeśli telewizja pokazuje reklamę kosmetyku lub medykamentu konkludując: „dowiedziono naukowo, że jest skuteczny”, wtedy korzysta z niewiedzy części widowni, która uważa, że jeśli „udowodniono naukowo” – jest to prawda.

W rzeczywistości zawsze istnieją wyjątki, a ich odsetek określa test statystyczny akceptowalny dla danego badania. Gdyby tak nie było, medycyna albo poddawanie matek byłyby proste, a często nie są. Czy ktoś mi zagwarantuje, że zawsze i bez żadnego wypadku pokonam samochodem trasę Lublin — Gdańsk? Znów ta sama sytuacja. Oczywiście nikt.

Co zatem robić? W takich sytuacjach zarówno lekarz, kierowca, jak i pszczelarz poddający matki muszą minimalizować prawdopodobieństwo porażki, maksymalizując prawdopodobieństwo sukcesu. Wtedy pszczelarz przestanie tracić zbyt wiele, czasami drogich matek, a kierowca będzie jechał bezpieczniej. Aby tak było, potrzebna jest jednak wiedza.

W przypadku pszczelarza jest to znajomość wzajemnych relacji pomiędzy matkami a robotnicami i to w zależności od konkretnych warunków w ulu i na zewnątrz. Wzbogacając tę wiedzę, pszczelarz lepiej rozumie uwarunkowania każdej z metod poddawania matek i będzie mógł optymalnie reagować w każdej sytuacji – minimalizując prawdopodobieństwo porażki.

We współczesnym, dynamicznie zmieniającym się świecie istnieje zatem potrzeba wzbogacania wiedzy, co nazywamy koniecznością kształcenia ustawicznego. Między innymi w tym procesie uczestniczy czasopismo „Pasieka”.

zablokowane [...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

bees-2930728
Fot. Franz Schmid, Pixabay

Niesłychanie ważne jest jednak, że u w pełni zdrowych, sprawnych i atrakcyjnych matek te trzy kwasy są w proporcji 32 : 15 : 37.

Zawsze, gdy stwierdzamy, że pszczoły wymieniły matkę, gdyż słabo czerwiła albo nie była zdrowa, albo strutowiała, zadajmy sobie pytanie, skąd pszczoły o tym wiedziały? Czy chodziły za matką i liczyły jajeczka? Czy wysyłały ją do pszczelej przychodni?

Nie, matki trutowe i strutowiałe mają zachwianą tę proporcję. Ponadto wraz z wiekiem proporcja ta także się zmienia, a poziom jej wydzielania maleje. Podobnie jest u matek chorych lub zestresowanych, np. opryskiem neonikotynoidami albo zbyt dużą ilością dymu przy przeglądzie.

O tym już wspomniałem. A matki, tak jak ludzie, jedne się bardzo stresują, a inne prawie wcale. Dlatego jedne mogą zostać wymienione, a inne w takich samych warunkach nie. I właśnie, rozpoznając zaburzenia w ilości i proporcji składników substancji matecznej, robotnice natychmiast wiedzą, że z matką jest coś nie tak albo w jakiej jest kondycji.

Co więcej, właściwa proporcja składników i poziom produkcji substancji matecznej ustala się w około 5-10 dni po unasienieniu. Dlatego robotnice mogą rozpoznać czy matka jest unasieniona, czy nie, nawet jeśli nie zaczęła czerwić, albo rozpoznać matkę, która czerwiła, ale zawiesiła czerwienie na skutek wysyłki.

Mówią im to feromony – przecież nie zaglądają matce do zbiorniczka nasiennego. Pod koniec drugiego roku życia wydzielanie substancji matecznej spada nawet o 25%, a proporcja jej składników może się zamieniać. Jest to wskazówka, jak często warto wymieniać matki, do czego wrócimy w dalszej części tego artykułu.

zablokowane [...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Substancja mateczna zawiera ponadto około 50 innych substancji. Matka ma na odwłoku zapachowe gruczoły tergitowe (grzbietowe) produkujące atraktanty. Współdziałają one z feromonami matecznymi, decydując o atrakcyjności matki dla pszczół.

Wydzieliny tych gruczołów uczestniczą w systemie „swój — obcy” pozwalającemu rozpoznać w rodzinie intruza, a także powodują odruch kopulacyjny trutnia z odległości 30 cm (lotne składniki substancji matecznej wabią trutnie z odległości 50 m).

Reakcja na nie jest dużo szybsza, gdyż są to związki lotne. Ponadto istnieje jakiś mniej znany czynnik atrakcyjności matek, ponieważ matki usypiane CO₂ są atrakcyjniejsze dla pszczół, a CO₂ często obniża poziom substancji matecznej.

No cóż, świat pszczół pozostaje nadal w sporej części niezbadany.

Na swych kończynach matka pszczela ma gruczoły stopowe (Arnharta). Ich wydzielina hamuje budowę mateczników na plastrach, tam, gdzie matka pozostawiła ślady zapachowe. Mrówki mają bardzo dobrze rozwinięte gruczoły stopowe i proszę zwrócić uwagę, jak uparcie trzymają się swoich ścieżek, które znaczą wydzieliną.

W gruczołach stopowych matek pszczelich jest 12 składników, u robotnic 11, a u trutni 1. Najważniejsze, że u matki jest 12 razy więcej feromonu gruczołów stopowych niż u trutni. W konsekwencji pszczoły wyczuwają ślady matki. Gdy ta porusza się niemrawo, bądź nieprawidłowo albo nie dociera do sporej części plastrów (szczególnie w środku gniazda) pszczoły mogą podjąć decyzję o cichej wymianie.

Oczywiście robotnice nie muszą widzieć matki ani być z nią na tym samym plastrze. Informacji dostarczają im feromony stopowe, czyli następny, chemiczny system informacyjny uwikłany w powiązania matek z robotnicami. Warto dodać, że wiele napisano o uszkodzeniach przylg matek.

Takie uszkodzenia, szczególnie gdy powodują upośledzenie śladów zapachowych, mogą być przyczyną cichej wymiany matki już po udanym jej przyjęciu i rozpoczęciu czerwienia.

Podsumowując, robotnice mogą wnioskować o wieku, zdrowiu, składaniu jajeczek itd., czyli o stanie i kondycji matki, analizując wydzielane przez nią feromony. Innymi słowy, robotnice oceniają tak zwany status matki. Im bardziej jest ona wartościowa dla pszczół (spełnia ich oczekiwania), tym wyższy jest jej status.

Poza feromonami na status matki wpływają jej: wiek, masa ciała, zdrowie, odporność na stresy, unasiennienie, czerwienie i jego intensywność oraz czasem rasa lub zachowanie. Im matka jest dla pszczół atrakcyjniejsza, tym wyższy ma status. Na przykład wraz ze zniesieniem pierwszego jajeczka status wyraźnie wzrasta.

Uwarunkowania zewnętrzne statusu matki to stan fizjologiczny i „nastrój” rodziny przyjmującej, termin w sezonie, pogoda, pożytek itp. Od wszystkich tych czynników zależy sukces poddania i pozostania matki w rodzinie. Dużo tego. Dlatego efekt jest nie do końca przewidywalny, czyli ma charakter statystyczny. Cdn.

Prof. dr hab. Jerzy Demetraki-Paleolog
Katedra Zoologii i Ekologii Zwierząt
Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie


 Zamów prenumeratę czasopisma "Pasieka"


Czym jest ePrenumerata? ePrenumerata to pełny dostęp do książek i numerów czasopisma „Pasieka” w aplikacji mobilnej oraz w serwisie w www.pasieka24.pl Wszystkie numery czasopisma „Pasieka” oraz książek w „Biblioteczce...

Prenumerata „Pasieki” Czasopismo „Pasieka” to pismo dla pszczelarzy z pasją. Wydawane jako dwumiesięcznik w ciągu roku ukazuje się 6 numerów. Prenumerata roczna obejmuje 6 kolejnych...

Ostatnio dodane

Pszczelarze z Olszanki stracił 70 rodzin pszczelich Zdjęcie: Wydawnictwo Pasieka. Ryszard...

z Polski

Walerowicz Martyna - avatar Walerowicz Martyna, 29-05-2020

Pszczelarz zmarł po użądleniu przez szerszenia azjatyckiego Zdjęcie: vespavelutina.eu Pszczelarz z Hiszpanii...

ze świata

Walerowicz Martyna - avatar Walerowicz Martyna, 28-05-2020

Bee Press Photo - międzynarodowy, pszczelarski konkurs fotograficzny Zdjęcie: wykorzystane...

z Polski

Walerowicz Martyna - avatar Walerowicz Martyna, 26-05-2020

Naukowcy z Torunia i Puław proszą o pomoc   Zdjęcie: bepslab Każdy...

z Polski

Walerowicz Martyna - avatar Walerowicz Martyna, 26-05-2020

W Wągrowcu padło 141 rodzin pszczelich Policja zabezpieczyła próbki martwych...

z Polski

Walerowicz Martyna - avatar Walerowicz Martyna, 26-05-2020

Stwórz domek dla owadów razem z Ikea Zdjęcie: Irina Boersma. Twórcy...

ze świata

Walerowicz Martyna - avatar Walerowicz Martyna, 22-05-2020

Audycja radiowa z okazji Światowego Dnia Pszczół Z okazji Światowego...

z Polski

Walerowicz Martyna - avatar Walerowicz Martyna, 21-05-2020

Woskomat szybko i tanio oceni wosk Zdjęcie: p-fotography, freepik. Naukowcy z...

z Polski

Walerowicz Martyna - avatar Walerowicz Martyna, 20-05-2020

Wspaniały, polski plaster propolisowy czeka na opatentowanie Zdjęcie nie przedstawia...

z Polski

Walerowicz Martyna - avatar Walerowicz Martyna, 20-05-2020