Maliny jako rośliny miododajne, potencjalny zamiennik grochodrzewu

Z artykułu dowiesz się m.in.:

• w jakim terminie można pozyskać miód malinowy;
• ile uli ustawić na 1 ha plantacji malin;
• jakie problemy może powodować pożytek z krzewów malin.

Maliny jako rośliny miododajne, potencjalny zamiennik grochodrzewu

Miód malinowy pozostaje jednym z najbardziej poszukiwanych miodów odmianowych. Kwitnienie malin Rubus idaeus sensu lato, tak dzikich, jak uprawnych, było ważnym ogniwem taśmy pokarmowej w zeszłym stuleciu. Jego brak w niektórych sezonach powodował rójki oraz inne problemy w pasiekach. Z jednej strony, wśród obrońców przyrody pojawiają się radykalne pomysły całkowitego wyrugowania grochodrzewu z polskiego krajobrazu i skompensowania jego braku pszczelarzom obfitszymi nasadzeniami lub protegowaniem dzikich populacji, między innymi malin. Z drugiej strony od lat nasilają się konflikty społeczne między pszczelarzami a producentami malin na owoce deserowe i soki. Robotnice pszczół wolą czasem zbierać sok malinowy zamiast nektaru i spadzi. Uszkadzają przy tym owoce i żądlą pracowników plantacji. Sok brany jako wziątek fermentuje w plastrach, prowadząc do chorób w rodzinie. Co gorsza, maliny jako jedne z najbardziej chorowitych krzewów owocowych (dla których nie ma urzędowo wyznaczonych progów szkodliwości chorób i pasożytów) wymagają częstszych i obfitszych oprysków od innych owoców miękkich, co zwiększa ryzyko zatrucia pszczół pestycydami [Szklanowska, Wieniarska 1985]. Pisaliśmy już o tym parokrotnie w „Pasiece” [Piątek 2015a, 2015b; Walerowicz 2019; Walerowicz 2022].

Malina właściwa to typowy pożytek trzeciej dekady maja. Nektaruje razem z irgami: rozkrzewioną, czarną i błyszczącą, kruszyną, macierzankami, wiciokrzewem Maacka, czeremchą późną, „białą akacją” (robinią akacjową) oraz pęcherznicą dłoniastolistną. Formy dzikie i starsze kultywary kwitły przez 3 tygodnie, wyłącznie na pędach dwuletnich [Marzec 1964, Smolarz 1973, Jabłoński, Kołtowski 1996, Kołtowski 2006, 2017].

Od ponad stulecia maliny właściwe to jedne z podstawowych roślin pożytkowych z osiedli podmiejskich, remiz śródpolnych i śródleśnych, przydrożnych szpalerów drzew i krzewów, łowieckich pasów zgryzowych i zaporowych, wreszcie nieużytków. Leśnicy, myśliwi i architekci zieleni wprowadzali ją celowo, często na żądanie pszczelarzy, razem z irgami, klonem tatarskim i ginnala, głogami, żylistkami, śnieguliczką, karaganą, moszenkami, tarniną, parczeliną, agrestem bądź porzeczkami [Bornus 1989, Jabłoński 1998, Kołtowski 2006, 2017; Wilde 2013, Pogorzelec 2019].

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Polska należy do ważnych producentów malin, pozyskując 120–130 tys. ton tych owoców rocznie. R. idaeus uprawia się w jagodnikach i selekcjonuje nowe odmiany co najmniej od późnej starożytności, o czym świadczy kalendarz rolniczy rzymskiego latyfundysty i popularyzatora wiedzy Palladiusza z IV w.n.e [Bartoldus 2014, Palladius 2013, 2016; Knapik 2025, Piątek 2025].

Jednak dopiero jakieś 20 lat temu doszło do prawdziwej rewolucji w uprawie tych krzewów. Otrzymano, po czym upowszechniono, na plantacjach towarowych odmiany jesienne, owocujące już na pędach jednorocznych. Maliny jesienne są prostsze i tańsze w uprawie, gdyż wymagają mniej fertygacji, nawożenia oraz oprysków. Wpływa to korzystnie na bezpieczeństwo pszczół miodnych oraz samotnic operujących w pobliżu maliniaków. Kwitną później od typu dzikiego i dawniejszych kultywarów, bo od czerwca do pierwszych, jesiennych przymrozków. Selekcja nowych odmian malin stanowi wzór dla hodowli nowych odmian jeżyn na plantacje wielkopowierzchniowe, przydomowe i miejskie farmy. Towarowy, jednokwiatowy miód malinowy z nowoczesnych jagodników pozyskuje się w Polsce do 15–20 sierpnia. Potem cały wziątek z tego typu sadów gromadzony jest przez pszczoły jako zapas na zimę. Na jednym hektarze maliniaka można ustawić 6–7 uli [Piątek 2015a, 2015b; Nowak i in. 2020, Akademia Roślin 2023, Knapik 2025, Piątek 2025, Kapler 2025].

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Mimo to, wszystkie maliny zbierane na handel ze stanowisk naturalnych w Polsce i uprawiane w jagodnikach reprezentują najwyżej 2–3 gatunki oraz ich mieszańce:

• europejską malinę właściwą R. idaeus ssp. idaeus;
• północnoamerykańską malinę amerykańską R. idaeus ssp. strigosus (syn. R. strigosus Michx., ang. wild red raspberry), różniącą się od europejskiej kuzynki cieńszymi, łukowato przegiętymi pędami;
• utrwalone mieszańce ssp. idaeus ze strigosus np.: ‘Baumfort’, ‘Deutschland’, ‘Preussen’, ‘Marlboro’

[Kulesza 1952, Kawecki 1969, Krüssmann 1971-79, Smolarz 1973, Sękowski 1993, Oleskevich i in. 1996].

Jednokwiatowy miód malinowy

Miód malinowy należy do rzadziej produkowanych w Polsce miodów wytrawnych. Wyróżnia się niezbyt słodkim, lekko kwaśnym smakiem, jak również aromatem i posmakiem owoców. Patoka malinowa będzie słomkowo złota, potem nieco herbaciana, krupiec dość gładki, rzadziej średnioziarnisty w konsystencji, koloru jasnokremowego. Omawiany tu miód odmianowy będzie krystalizował w umiarkowanym tempie, zwykle przez trzy tygodnie. Jak przystało na miód naturalny, dominować w nim będą cukry proste, fruktoza przeważać będzie nad glukozą. Wśród typowych dlań węglowodanów złożonych odnotowano sześć dwucukrów oraz dwa dalsze oligosacharydy. Swój owocowy posmak i malinową woń zawdzięcza wysokiej zawartości olejków eterycznych oraz innych pochodnych fenoli. W jednokwiatach malinowych oznaczono łącznie 25 związków fenolowych, przy czym stosunek kwasów fenolowych do flawonoidów równy będzie 2,26. Niepowtarzalny zapach oraz smak miodów malinowych wynika nie tylko z obecności fenolowych olejków eterycznych, lecz także kwasu glukonowego, cytrynowego i jabłkowego, wreszcie estrów i aldehydów wyżej wspomnianych kwasów organicznych. Za markery niezafałszowanej, jednokwiatowej patoki z nektaru i pyłku malin uznaje się 2- oraz 3-metylopentan jako związki zapachowe obecne w najwyższych stężeniach. W malinowym nie brak witamin B i C oraz mikroelementów jak: chlor, fosfor, potas, żelazo, magnez, wapń, kobalt i mangan [Salonen i in. 2011, Majewska i in. 2015, Majewska i Delmanowicz 2007, Jasicka-Misiak i Kafarski 2011].

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Czym formalnie różni się jednokwiat malinowy od wielokwiatu ze sporym udziałem pyłków i nektarów z kwiecia R. idaeus? Według Rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 14 stycznia 2009 r. w sprawie metod analiz związanych z dokonywaniem oceny miodu, Dz.U. 2009 nr 17, poz. 94) procent pyłku tego krzewu w jednokwiacie malinowym powinien znacząco przeważać nad resztą pyłków oznaczonych w toku analiz melisopalinologicznych. Cóż to jednak znaczy „znacząco przeważać” w tym przypadku? Tego niestety Rozporządzenie nie konkretyzuje. Zatem wyniki fachowych badań pyłkowych silnie zależą od interpretacji analityka, od tego, co uzna za wyraźną przewagę pyłków R. idaeus. Co gorsza, minimalne udziały procetowe pyłku przewodniego podaje Polska Norma PN-88/A-77626 Miód pszczeli, jaka przestała już oficjalnie obowiązywać, choć pozostaje ważnym źródłem informacji dla badaczy [Majewska 2015, Piątek 2015a, 2015b; Burzyńska 2022].

Aktywność robotnic na kwiatach malin dawniej i dziś

Zarówno historyczne odmiany malin (obradzające na gałązkach dwuletnich), jak i nowoczesne kultywary (owocujące na pędach jednorocznych), zawiązują obwisłe, białe kwiaty, skupione w wiechy bądź luźne grona. Wśród nowoczesnych odmian malin przeważają formy o kwiatach obupłciowych, zdolnych do samozapylenia, jednak zapylanie krzyżowe przez pszczoły lub inne owady wyraźnie poprawia jakość owoców. Skupiska dzikich malin właściwych na wiatrołomach, pożarzyskach i porębach, poletkach zgryzowych i pasach zaporowych dla zwierzyny łownej nie zawsze są wykorzystywane przez pasieczników. Badacze z Polski już w latach 70., a Kanadyjczycy w początkach lat 90. przyjrzeli się pracy robotnic na kwiatach malin. Średni czas konieczny do zapylenia jednego kwiatu oszacowali na blisko 150 sekund. By rozwój owoców był odpowiedni z perspektywy człowieka i krzewu malinowego, to jedna zbieraczka musi odwiedzić jeden i ten sam kwiat pięć lub sześć razy [Bailey 1945, Szklanowska, Wieniarska 1985, Chagnon i in. 1991, Jabłoński, Kołtowski 1996, Oleskevich i in. 1996, Lechowicz i in. 2020].

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Owoce malin jako pokarm pszczół. Szkoda dla sadownika, zagrożenie dla rojów

Zagrożenia doby Antropocenu określa się mianem polikryzysu, co ma podkreślać wielość kryzysów, jak i wzajemne pogłębianie się kryzysów różnej natury (przyrodniczych, w tym klimatu i bioróżnorodności, gospodarczych, wojskowych). To wzajemne zazębianie się kryzysów doskonale widać na styku pszczelarstwa z produkcją owoców. Od kilku lat pszczoły zbieraczki zaczynają uszkadzać owoce węgierki, borówki amerykańskiej i maliny. Straty rosną, sadownicy irytują się bądź załamują, lecz wielu pasieczników zdaje się nie dostrzegać problemu. Napszczelenie kraju rośnie, wydłuża się sezon wegetacyjny, a jednocześnie ubywa pożytków. Robotnice pszczół wprawdzie „mają dłuższy lont” od wielu os, jednak naciskane podczas zbiorów malin będą kontratakować, po prostu żądlić. Pożądlone osoby, a potem ich pracodawcy będą mieć pretensje do pszczelarzy. Pasieczników czeka drugi kłopot. Jak robotnice zgromadzą w ulach sporo soku i miąższu malin, to będą one fermentować. Z podobnymi problemami od lat zmagają się wytwórcy sokomiodów. Owady przyzwyczajone do soków owocowych lub ziołowych syropów jako paszy mogą w ogóle zaprzestać poszukiwań nektarów i spadzi. Zbieraczki mogą tak silnie polubić sok malinowy (uzależnić się odeń?), iż nawet późniejsze podkarmianie już nie odciągnie ich od wizyt w maliniakach. Wywóz rojów w inne miejsca, bliżej nektaru i spadzi, a dalej od przejrzałych malin oraz ich rwaczy może rozwiązać problem skuteczniej od samego tylko podkarmiania syropem [Semkiw 2023, Pasieka. Z Polski. Pszczoły zjadają maliny; Walerowicz 2019; Walerowicz 2022 ].

Malina jako pożytek pasiek w lasach gospodarczych i parkach narodowych

Na faunę lasów składają się nie tylko dziki i jeleniowate, potencjalnie niebezpieczne dla jagodników. Obejmuje ona także niezliczone bezkręgowce, w tym owady zapylające rośliny oraz błonkówki-parazytoidy, również potrzebujące pyłku i nektaru do prawidłowego rozwoju. Pszczoła miodna przed udomowieniem i długo po nim była owadem leśnym, rodzimym dla krajowych kniei. Sukcesy polskiego leśnictwa w latach 1989–2023 (podwojenie zasobności drzewostanów, zalesienie wielu nieużytków, wzrost pogłowia zwierzyny łownej, ocalenie od wymarcia u nas pewnych szponiaków i leśnych kuraków) miały niepożądane skutki tak dla Apis mellifera, dzikich owadzich zapylaczy, jak i dla dzikich malin na niedorębach. Drzewostany gospodarcze w bezpośrednim zarządzie PGL LP oraz nadzorowane przez nich lasy innych własności stały się znacznie zwartsze i cieniste niż w latach 60-80 zeszłego wieku. Zaczęły z nich ustępować gatunki bardziej światłolubne. Wiele roślin może trwać latami bez kwitnienia i zawiązania nasion w cienistym drzewostanie gospodarczym, jednak dla pszczelarza i jego rodzin pożytek z takich roślin będzie coraz mniejszy, w końcu żaden. Dodatkowe problemy dla pasieczników działających w lasach to: usuwanie malin oraz iwy z halizn, tudzież zanik spadziowania drzew wskutek skutecznej walki z mszycami oraz ochrony mrówek. Dlatego Lasy Państwowe realizują program „Pszczoły wracają do lasu”, włączają się także w projekty realizowane przez organizacje pszczelarskie i inne podmioty. Niezależnie od tego coraz więcej leśników zajmuje się „po godzinach” pasiecznictwem, czy to nowoczesnym pszczelarstwem przydomowym, czy to odtwarzaniem dawnego bartnictwa. Jeszcze nie zakończył się stary konflikt między oficjalnie zarzuconym leśnictwem surowcowym a leśnictwem wielofunkcyjnym, a już zaczyna się nowy konflikt między dotychczasowym, wielofunkcyjnym leśnictwem III RP a jeszcze bardziej proekologicznym leśnictwem XXI w., z jego starolasami oraz lasami społecznymi. Nawet najwięksi zwolennicy przemysłowej produkcji drewna dostrzegali konieczność troski o pewne błonkówki, zwłaszcza parazytoidy i mrówki. Wspierali je całkiem skutecznie, choć z czasem ujawniły się niepożądane skutki uboczne tych działań, jak aktywność mszyc oraz inwazje obcych gatunków roślin pożytkowych: grochodrzewu, karagany, śnieguliczki białej czy pęcherznic. Współczesny, unijny las gospodarczy musi być pełen zdrowych owadów zapylających. Jeszcze przyjaźniejsze im muszą być leśne kompleksy promocyjne, powierzchnie referencyjne, starolasy, rezerwaty czy lasy społeczne, administrowane przez PGL LP. Funkcjonujące do tej pory poletka łowieckie, halizny i skraje drzewostanów gospodarczych przestały starczać z uwagi na małą powierzchnię i rosnące napszczelenie Polski, nie mówiąc o nadmiarze dzików. Równie istotny jak wzrost areału pasieczysk i ostoi dzikich zapylaczy na gruntach PGL LP jest ich racjonalne zagospodarowanie. Kluczowe jest popieranie gatunków rodzimych, w tym maliny właściwej, także jako alternatywy dla grochodrzewu bądź śnieguliczki [Hill, Webster 1995, Kołtowski 2005, Westrich 2018, Jaszczak i in. 2020, Szwagrzyk 2019, Szwagrzyk i in. 2020, Lasy Państwowe 2018a, Lasy Państwowe 2018b, Kurzyna 2020, Kapler 2026].

Adam Kapler

Literatura:

• Akademia Roślin. (2023, 14 lipca). Odmiany malin. https://akademiaroslin.pl/blog/odmiany-malin/ [dostęp 19.11.2015]
• Bailey L. H. (1945). Species Batorum. The genus Rubus in North America X. Gentes Herbarum, 5, 859–918.
• Bartoldus M. J. (2014). Palladius Rutilius Taurus Aemilianus: Welt und Wert spätrömischer Landwirtschaft. Wißner-Verlag, Augsburg,
• Borecki Z. (1987). Nauka o chorobach roślin. PWRiL, Warszawa.
• Bornus M. (red.) (1989). Encyklopedia pszczelarska. PWRiL, Warszawa.
• Burzyńska M. (2022). Miód malinowy pod lupą. Pasieka 5/2022. https://pasieka24.pl/index.php/pl-pl/pasieka-czasopismo-dla-pszczelarzy/237-pasieka-5-2022/3580-22-miod-malinowy-pod-lupa-marta-burzynska [dostęp 05.04.2025]
• Chagnon M., Gingras J., de Oliveira D. (1991). Honey Bee (Hymenoptera: Apidae) Foraging Behavior and Raspberry Pollination. Journal of Economic Entomology, 84(2), 457-460.
• Hill D., Webster T. (1995). Apiculture and forestry (bees and trees). Agroforestry Systems, 29: 313-320.
• Jabłoński B., Kołtowski Z. (1996). Nektarowanie i wydajność miodowa wybranych roślin miododajnych w warunkach Polski. Część IX. Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, 40, 1, 59-65
• Jabłoński B. (1998). Wiadomości z botaniki pszczelarskiej. S. 775-862. W: Prabucki J. (red.) Pszczelnictwo. Wyd. Promocyjne „Albatros”, Szczecin.
• Janik M. (2007). Malina - roślina cenna nie tylko dla pszczół. https://pasieka24.pl/index.php/pl-pl/pasieka-czasopismo-dla-pszczelarzy/48-pasieka-3-2007/497-malina-rolina-cenna-nie-tylko-dla-pszczo [dostęp 05.04.2025]
• Jasicka-Misiak I., Kafarski P. (2011). Chemiczne markery miodód odmianowych. Wiadomości Chem., 65, 9-10.
• Jaszczak R., Bańkowski J., Kowalczyk B. (2020). Urządzanie lasu w dobie wyzwań środowiskowych i społecznych – planowanie regionalne. Sylwan, 164 (5), 373–383.
• Kapler A. (2025). Przegląd odmian jeżyn bezkolcowych. Jagodowe.pl w recenzji
• Kawecki T. (1984). Rośliny kłują ale owoce smakują. Agrest, maliny. PWRiL, Warszawa.
• Knapik K. (2025). Polska wciąż liderem w produkcji malin w UE, jednak rynek mocno się zmienia. https://jagodnik.pl/polska-wciaz-liderem-w-produkcji-malin-w-ue-jednak-rynek-mocno-sie-zmienia [dostęp 19.11.2025]
• Kołtowski Z. (2005). Poprawa pożytków pszczelich. https://pasieka24.pl/index.php/pl-pl/pasieka-czasopismo-dla-pszczelarzy/84-pasieka-5-2005/891-poprawa-pozytkow-pszczelich [dostęp 05.04.2025]
• Kołtowski Z. (2006). Wielki atlas roślin miododajnych. Przedsiębiorstwo wydawnicze „Rzeczypospolita SA”, Warszawa.
• Kołtowski Z. (2017). Przewodnik po roślinach miododajnych. LP Nadleśnictwo Augustów. Wydawnictwo Lasów Państwowych, Augustów.
• Krüssmann G. (1971-79). Handbuch der Laubgehölze. Parey Verlag, Berlin-Hamburg.
• Kryczyński S., Weber Z. (red.) (2010). Fitopatologia. Podstawy fitopatologii, t. 1. Powszechne Wyd. Rolniczne i Leśne, Poznań.
• Kulesza W. (1952). Jeżyny. W: Flora Polski. PWN, Kraków.
• Kurzyna, P. (2020, 10 lutego). Wspólnie działają dla pszczół. Lasy Państwowe. https://www.lasy.gov.pl/pl/informacje/aktualnosci/wspolnie-dzialaja-dla-pszczol [dostęp 19.11.2025]
• Lasy Państwowe. (2018a, 18 maja). Lasy Państwowe zaczęły pszczeli projekt. https://www.lasy.gov.pl/pl/informacje/aktualnosci/lasy-panstwowe-zaczely-pszczeli-projekt [dostęp 19.11.2025]
• Lasy Państwowe. (2018b, 17 maja). Leśnicy dla pszczół – projekt „Pszczoły wracają do lasu”. https://www.lasy.gov.pl/pl/informacje/aktualnosci/lesnicy-dla-pszczol-projekt-201epszczoly-wracaja-do-lasu201d [dostęp 19.11.2025]
• Lechowicz K., Wrońska-Pilarek D., Bocianowski J., Maliński T. (2020). Pollen morphology of Polish species from the genus Rubus L. (Rosaceae) and its systematic importance. PloS One, 15(5), e0221607.
• Lipiński M. (2010). Pożytki pszczele. Zapylanie i miododajność roślin. Wyd. IV, poprawione przez Z. Kołtowskiego. Powszechne Wyd. Rolniczne i Leśne, Warszawa/Sądecki Bartnik, Stoże.
• Łabanowska B. (red.) (2013). Metodyka integrowanej ochrony maliny dla producentów, Instytut Ogrodnictwa w Skierniewicach, Skierniewice.
• Majewska E., Delmanowicz A. (2007). Profile związków lotnych wybranych miodów pszczelich. Żywność. Nauka. Technologia. Jakość, 5(54), 247-259.
• Majewska E., Drużyńska B., Derewiaka D., Ciecierska M., Wołosiak R. (2015). Fizykochemiczne wyróżniki jakości wybranych miodów nektarowych. Bromat. Chem. Toksykol. XLVIII (3), 440-444.
• Marzec T. (red.) (1964). Truskawka, maliny. NOT, Warszawa.
• Nowak J., Piątek M., Walerowicz M. (2020). Współczesne pszczelarstwo. Wyd. SBM, Warszawa.
• Oleskevich C., Punja Z., Shamoun S. (1996). The biology of Canadian weeds. 105. Rubus strigosus Michx., Rubus parviflorus Nutt., and Rubus spectabilis Pursh. Canadian Journal of Plant Science, 76(1), 187-201.
• Palladius (2013). The Work of Farming. Przekład ang. Fitch J., Prospect Books, Totnes.
• Palladius (2016). Das Bauernjahr. Przekład niem. Brodersen K., Sammlung Tusculum-de Gruyter, Boston-Berlin. [dostęp 05.04.2025]
• Piątek M. (2015a). Towarowa uprawa malin. Pasieka 2/15 https://pasieka24.pl/index.php/pl-pl/pasieka-czasopismo-dla-pszczelarzy/132-pasieka-2-2015/1392-towarowa-uprawa-malin [dostęp 05.04.2025]
• Piątek M. (2015b). Towarowa uprawa malin, cz. 2. Pasieka 3/15 https://pasieka24.pl/index.php/pl-pl/pasieka-czasopismo-dla-pszczelarzy/136-pasieka-3-2015/1439-towarowa-uprawa-malin-cz-2 [dostęp 05.04.2025]
• Piątek M. (2025). Rynek malin: Polska rozdaje karty w UE, ale… https://jagodowe.pl/ekonomia/rynek-malin-polska-rozdaje-karty-w-ue-ale-2537685 [dostęp 19.11.2025]
• Pogorzelec C. (2019). Atlas roślin miododajnych. Klub Miłośników Książki/Wyd. Dragon, Bielsko Biała.
• Polskie superowoce.pl. (2023a). Maliny biją rekordy popularności – badania Kantar Polska, 8/2023 https://polskiesuperowoce.pl/260778-maliny-bija-rekordy-popularnosci-badania-kantar-polska-82023 [dostęp 05.04.2025]
• Polskie superowoce.pl. (2023b). Malina ma już 20 mln konsumentów w lipcu https://polskiesuperowoce.pl/255554-malina-ma-juz-20-mln-konsumentow-w-lipcu [dostęp 05.04.2025].
• Rusnak J. (2011). Ochrona malin przed chorobami. Małopolski Ośrodek Doradztwa Rolniczego, Karniowice.
• Salonen A., Hiltunen J., Julkunen-Tiitto R. (2011). Composition of Unique Unifloral Honeys from the Boreal Coniferous Forest Zone: Fireweed and Raspberry Honey. Journal of ApiProduct and ApiMedical Science 3, 128-136.
• Semkiw P. (2023). Stan pszczelarstwa w Polsce w 2023 roku. Opracowanie przygotowane w ramach zadania 11.3: „Przygotowanie raportu dotyczącego stanu pszczelarstwa w Polsce oraz analiza jakości (autentyczności/zanieczyszczeń i/lub zafałszowań) miodu importowanego z Ukrainy”. Finansowanego z dotacji celowej Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Instytut Ogrodnictwa-PIB, Puławy.
• Seneta W., Dolatowski J., Zieliński J. (2025). Dendrologia. Wyd. Naukowe PWN, Warszawa.
• Sękowski B. (1993). Pomologia systematyczna. Wyd. Naukowe PWN, Warszawa.
• Smolarz K. (1973). Malina. PWRiL, Warszawa.
• Szklanowska K. (1972). Nektarowanie i wydajność miodowa malin właściwych i jeżyn w środowisku leśnym. Pszczeln. Zeszyty Naukowe, XVI, 133-145.
• Szklanowska K. (1973). Bory jako baza pożytkowa pszczół. Pszczeln. Zeszyty Naukowe, XVII, 51-85.
• Szklanowska K., Wieniarska J. (1985). Wartość pszczelarska i plonowanie 10 odmian malin (Rubus idaeus L.). Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, 29, 231-251.
• Szwagrzyk J. (2019). Polski model leśnictwa wobec nowych wyzwań w szybko zmieniającym się świecie. S. 12-14. W: K. Szabla (red.), Wielofunkcyjna gospodarka leśna wobec oczekiwań przemysłu drzewnego i ochrony przyrody. Zbiór referatów z okazji 119 Zjazdu Polskiego Towarzystwa Leśnego w Darłówku, 12-14.09.2019.
• Szwagrzyk J., Bodziarczyk J., Frączek M. (2020). Ochrona owadów zapylających w ekosystemach leśnych. S. 55-74. W: Czekońska K., Szabla K. (red.) Kierunki w hodowli lasu sprzyjające owadom zapylającym. Wyd. Uniwersytetu Rolniczego w Krakowie, Kraków.
• Walerowicz M. Spór O Maliny W Maleninie - Pasieka24 - Portal Dla Pszczelarzy Z Pasją. Pasieka24.Pl, 16 Aug. 2019, www.pasieka24.pl/index.php/pl-pl/aktualnosci/wiadomosci-z-polski/2167-spor-o-maliny-w-maleninie
• Walerowicz M. Pszczoły Zjadają Maliny - Pasieka24 - Portal Dla Pszczelarzy Z Pasją. Pasieka24.pl, 21 July 2022, www.pasieka24.pl/index.php/pl-pl/aktualnosci/wiadomosci-z-polski/3531-pszczoly-zjadaja-maliny.
• Westrich P. (2018). Wildbienen Deutschlands. Ulmer Verlag, Stutgart.
• Wilde J. (2013). Encyklopedia pszczelarska. PWRiL, Warszawa.

Zamów prenumeratę czasopisma "Pasieka"