Botulizm i miód, cz. I

Laseczki jadu kiełbasianego i powstawanie botulizmu

Przyczyną botulizmu są bakterie jadu kiełbasianego (Clostridium botulinum). Są to wydłużone formy drobnoustrojów, zwane laseczkami, o wymiarach 0,8-1,3 – 4,4-8,6 µm. Laseczki barwią się Gram-dodatnio. Cała powierzchnia laseczki pokryta jest rzęskami, dzięki którym ma ona zdolność poruszania się w środowisku.


Ryc. 1. Laseczki beztlenowe Clostridium botulinum źródło: http://pl.wikipedia.org/wiki/Clostridium_botulinum

C. botulinum wytwarza przetrwalniki o kształcie owalnym lub cylindrycznym, które ułożone są zwykle biegunowo, nadając komórce kształt rakiety tenisowej.

Przetrwalniki C. botulinum są wysoce oporne na ciepło. Wytrzymują ogrzewanie w temp. 100oC nawet przez 3-6 godz. W temp. 121oC giną w ciągu 4 min. Przetrwalniki C. botulinum są także stosunkowo oporne na niski odczyn środowiska.

Optymalne pH dla rozwoju przetrwalników C. Botulinum mieści się w granicach 5,0-8,0. W pH niższym od 5,0 i wyższym od 8,0 przetrwalniki nie są zdolne do rozwoju.

Laseczki C. botulinum rosną jedynie w warunkach ściśle beztlenowych w granicach temperatur 30-40oC. Na zwykłych pożywkach rosną szybko i obficie. Na agarze zwykłym (w warunkach beztlenowych) tworzą po 4 dniach kolonie o średnicy 5-10 mm, przejrzyste z postrzępionymi brzegami.

Laseczka jadu kiełbasianego jest gatunkiem szeroko rozpowszechnionym w przyrodzie. Naturalnym siedliskiem jest gleba, z której mogą trafiać do zbiorników wodnych i do szlamu. Występują na roślinach i u pszczół (w trakcie ich rozwoju).

Toksyny botulinowe

Podczas rozwoju laseczek C. botulinum do środowiska uwalniają się swoiste egzotoksyny. Aktualnie znanych jest 8 typów tej toksyny botulinowej (A-H), przy czym typy A, B i E są najczęściej związane z zatruciem u człowieka, typ C wywołuje zatrucia u ptactwa, typ D u bydła, a pozostałe wywołują nieliczne zatrucia w różnych środowiskach, najczęściej u zwierząt.

Toksyny typu A, B i E otrzymano w stanie czystym i zidentyfikowano je jako białka neurotoksyczne. Dla przykładu względna masa cząsteczkowa toksyny typu A wynosi ok. 900 000, a toksyny typu B ok. 60 000. Należą one do najsilniejszych ze znanych toksyn bakteryjnych.

Działają na system nerwowy człowieka i zwierząt. Uważa się, że dawka 1-2 µg toksyny typu A może spowodować zejście śmiertelne człowieka. Zwierzęta doświadczalne są jeszcze bardziej wrażliwe na działanie toksyny botulinowej typu A. Ustalono, że 1 µg tej toksyny może uśmiercić 2 000 świnek morskich.

Toksyny botulinowe po wniknięciu do krwiobiegu hamują wydzielanie acetylocholiny, uniemożliwiając w ten sposób przenoszenie bodźców z zakończeń nerwowych na mięśnie, co powoduje ich porażenie (zwiotczenie). Jest to działanie podobne do kurary używanej przez południowoamerykańskich Indian do zatruwania strzał.

Toksyny botulinowe są oporne na działanie kwasów i nie ulegają rozkładowi przez kwas solny obecny w żołądku. Są natomiast dość wrażliwe na ciepło (białka) i do ich zniszczenia wystarcza ogrzewanie w temp. 80oC przez 10 min lub kilkuminutowe gotowanie.

Botulizm dorosłych

występujący u osób dorosłych jest typowym zatruciem. Powstaje ono na skutek spożycia pokarmu, w którym namnożyły się uprzednio laseczki jadu kiełbasianego i wytworzyły toksynę botulinową. Wśród produktów najczęściej wywołujących botulizm znajdują się przede wszystkim konserwy mięsne i rybne, wędzone kiełbasy, surowa szynka, wędzone i peklowane mięso oraz konserwy warzywne, szczególnie wytwarzane w warunkach domowych.

Dzieje się tak dlatego, że wszystkie produkty spożywcze pochodzące z gospodarstw rolnych poprzez kontakt z glebą mogą ulec zanieczyszczeniu przetrwalnikami laseczek beztlenowych Clostridium botulinum. W przypadku ryb i ptactwa wodnego źródłem zakażenia przetrwalnikami tego drobnoustroju może być woda stawów i jezior.

W takich pokarmach, jeśli ogrzewane były one w zbyt niskiej temperaturze, przetrwalniki laseczek jadu kiełbasianego w warunkach beztlenowych kiełkują w formy wegetatywne i rozmnażają się wytwarzając odpowiednie toksyny.

[...] - część treści ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

Według specjalistów duży wpływ na rozwój przetrwalników C. botulinum w jelicie niemowlęcia mogą mieć zaparcia i długi czas przebywania treści pokarmowej w jelicie, a także stan immunologiczny przewodu pokarmowego niemowlęcia (dostarczanie wraz z mlekiem matki przeciwciał IgA, lizozymu, laktoferyny, leukocytów).

Wśród innych czynników ryzyka powstawania botulizmu u niemowląt są czynniki geograficzne oraz kontakt z glebą zanieczyszczoną przetrwalnikami C. botulinum. Dane piśmiennictwa wskazują, że w niektórych rejonach świata występowanie przetrwalników laseczek jadu kiełbasianego w glebie jest powszechne.

Przykładem może być północno-wschodnia część Stanów Zjednoczonych, a szczególnie stan Pensylwania. W rejonach tych przemieszczanie się gleby, kontakt z nią z tytułu pracy zawodowej, czy spożywanie produktów zanieczyszczonych przetrwalnikami C. botulinum może być dla niemowląt groźbą wystąpienia botulizmu.

Czynniki, które mogą wpływać na powstawanie botulizmu niemowląt zostały zebrane w tabeli 1. W tym kontekście warto wspomnieć, że dość duży udział w botulizmie niemowląt ma także miód. Ze statystyk wynika, że około 15% wszystkich udokumentowanych przypadków botulizmu niemowląt przypisuje się zakażeniom spowodowanym przez miód.

Zagadnienie to wymaga osobnego omówienia.

prof. dr hab. Bogdan Kędzia
Instytut Roślin i Przetworów Zielarskich w Poznaniu


Powiązane artykuły


Czasopismo dla pszczelarzy z pasją - Pasieka
Zamów czasopismo
"Pasieka" do domu

Ocena użytkowników: 1 / 5

Gwiazdka aktywnaGwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywna
 

Co w trawie piszczy...

Kalendarz biodynamiczny 2018
Kalendarz biodynamiczny 2018

Kalendarz biodynamiczny 2018 Dzięki uprzejmości Koła Pszczelarzy we Wronkach, RZP Wlkp. Płn w Chodzieży prezentujemy Państwu pszczelarski kalendarz biodynamiczny, który zawiera wskazówki kied [ ... ]

Czytaj więcej »
Po co komu etykiety, ulotki i opakowania zbiorcze?
Po co komu etykiety, ulotki i opakowania zbiorcze?

Po co komu etykiety, ulotki i opakowania zbiorcze?

Po co kolorowa nalepka i pudełko, po co ulotka lub broszura? Jak cię widzą, tak cię piszą i tak chętniej kupują. Ten sam miód, a [ ... ]

Czytaj więcej »
Nabór na Kwalifikacyjne Kursy Zawodowe dla Dorosłych
Nabór na Kwalifikacyjne Kursy Zawodowe dla Dorosłych

Zespół Szkół im. Leokadii Bergerowej w Płocku ogłasza nabór na Kwalifikacyjne Kursy Zawodowe dla Dorosłych dające uprawnienia do prowadzenia gospodarstwa rolniczego i pszczelarskiego 1. RL [ ... ]

Czytaj więcej »
Inne artykuły »

Najczęściej czytane w ostatnich numerach:

Dni Otwarte w firmie Łysoń
Kobiałka Teresa Dni Otwarte w firmie Łysoń

Dni Otwarte w firmie Łysoń 9-11 października 2015 r. po raz dziewiąty odbyły się Dni Otwarte w firmie Łysoń połączone z otwarciem nowej siedziby, 20 rocznicą powstania firmy oraz rozpoczęciem rajdu samochodowego w obronie pszczół w ramach akcji „Miód kupujesz – pszczoły ratujes [ ... ]

Pasieka 6/2015
Co znaczy „pszczoła”?
Gnatkowska Paulina Co znaczy „pszczoła”?

Co znaczy „pszczoła”? Każdy język jest pełen symboli. Użytkownicy języka często posługują się nimi instynktownie. Dziś przyjrzymy się ukrytym znaczeniom, jakie niosą za sobą pszczoła, ul i miód. Przeanalizujemy też kilkanaście, a może nawet kilkadziesiąt przysłów, wyra [ ... ]

Pasieka 6/2015
Krzewy kwitnące wiosną i wczesnym latem

Krzewy kwitnące wiosną i wczesnym latem W niniejszym artykule przedstawiono kontynuację cyklu o krzewach wartościowych z pszczelarskiego punktu widzenia. Mimo że termin kwitnienia opisanych roślin nie jest zbieżny z cyklem wydawniczym „Pasieki” warto już teraz zaplanować przyszłorocz [ ... ]

Pasieka 6/2015