Choroby bakteryjne czerwia i pszczół


Zgnilec amerykański

Zgnilec amerykański jest wysoce zaraźliwą chorobą czerwia zasklepionego, rzadziej niezasklepionego, wywołaną przez zarodnikującą bakterię Paenibacillus larvae var. larvae. Znajduje się ona na liście B wykazu chorób zakaźnych OIE i w Polsce podlega obowiązkowi zgłaszania i zwalczania.

Endospory zarazka są oporne na działanie czynników środowiska i powszechnie stosowane środki odkażające. Występują one w ogromnych ilościach w martwym czerwiu, miodzie, pyłku, wewnętrznych ścianach ula i na plastrach pochodzących z rodzin chorych. Wosk i miód działają konserwująco na endospory zarazka. Niszczy je 5-10% roztwór formaliny po 6 godzinach, gorący roztwór sody żrącej po 4 minutach, zaś w wosku i miodzie endospory giną po 30 minutach odkażania w autoklawie.

alt
Bakterie Paenibacillus larvae larvae – preparat mikroskopowy

Głównym źródłem zakażenia i zbiornikiem zarazka jest chory i martwy czerw, miód, pyłek, mleczko pszczele, plastry i wnętrze ula zanieczyszczone endosporami Paenibacillus larvae. Zakażenie szerzy się w rodzinie za pośrednictwem robotnic czyszczących komórki plastra, pielęgnujących czerw oraz przez endospory zanieczyszczające komórki plastra, w których uprzednio przebywał martwy czerw.

Pomiędzy rodzinami i pasiekami roznoszone jest za pośrednictwem pszczół błądzących, rabujących i rojów pochodzących z chorych rodzin, a także plastrów i miodu skażonych endosporami, wstawianych do rodzin zdrowych. Pszczelarz nie przestrzegający zasad higieny pracy w pasiece przyczynia się do rozprzestrzeniania zarazka.

Przenosicielem zakażenia jest też Varroa destructor i szkodniki żyjące w ulu.
Na zakażenie są wrażliwe larwy robotnic, matki i trutni, rzadko choruje i zamiera czerw matek i trutni. Larwy są na nie podatne w wieku do 53 godzin. Z reguły choruje i zamiera czerw zasklepiony w stadium larwy wyprostowanej lub przedpoczwarki, także czerw niezasklepiony zakażony dużymi ilościami endospor oraz czerw o obniżonej na skutek działania stresu odporności.

Nasilenie występowania zgnilca amerykańskiego w pasiekach przypada na schyłek lata i początek jesieni, co może mieć związek z częstymi o tej porze roku rabunkami. Na początku chorują silne rodziny, ponieważ one posiadają w okresach bezpożytkowych szczególne skłonności do rabowania rodzin słabych, w tym chorych.

Oskórek chorego czerwia zmienia zabarwienie z perłowo białego na lekko brązowy, a następnie w miarę postępu choroby na ciemnobrązowy. Segmentacja ciała larwy ulega zatarciu i martwy czerw zmienia się w bezpostaciową masę, która przylega ściśle do ścian komórki plastra i wyciąga się w długie nitki. Martwy czerw po odparowaniu wody zmienia się w  „strupek” ściśle przylegający do ścianek komórki plastra. Czerw wydziela charakterystyczny zapach przypalonego rogu. U poczwarek zamarłych na zgnilec amerykański ponad zdezintegrowane ciało wystaje do wnętrza komórki narząd gębowy tworzący charakterystyczny języczek.

alt
Ciemnobrązowa, kleista substancja, w jaką zmienia się ciało
larwy w wyniku namnażania się bakterii,  daje się wyciągać w
postaci charakterystycznych nitek – tzw. próba z zapałką

Pierwszym zauważalnym podczas oglądania plastrów objawem choroby są zmiany na zasklepach komórek z martwym czerwiem. Najpierw obserwuje się pojedyncze, a później większą ilość komórek z pociemniałymi i zapadniętymi wieczkami. Niekiedy zasklepy na takich komórkach są podziurkowane, a komórki pozbawione zasklepów. Na zaatakowanych plastrach występuje czerw rozstrzelony.

W chorych rodzinach zmniejsza się ilość czerwia, rodziny słabną, częściej ulegają rabunkom. Na ziemi przed wylotkiem ula znajdują się resztki martwego czerwia, a niekiedy także zdrowy czerw. Z ula wydziela się charakterystyczny zapach przypalonego rogu.

Rozpoznanie choroby o typowym przebiegu jest możliwe na podstawie zmian w chorym i martwym czerwiu. Jednakże w każdym przypadku podejrzenia zgnilca amerykańskiego rozpoznanie kliniczne w pasiece musi być potwierdzone badaniem laboratoryjnym. W tym celu należy pobrać wycinek plastra o wymiarach 10 x 10 cm z zamarłym lub chorym czerwiem (bez miodu).

Do badania mogą być też przesłane martwe pszczoły, pyłek, wosk i miód. Próbki, po dokładnym opakowaniu i oznakowaniu, wraz z pismem przewodnim przesyła się do pracowni chorób pszczół Zakładów Higieny Weterynaryjnej.

Zgnilec amerykański należy do chorób zakaźnych, które podlegają obowiązkowi zgłaszania i zwalczania. Jego zwalczanie obejmuje przesiedlanie rodzin, odkażanie sprzętu, narzędzi, pasieczyska, plastrów, miodu i wosku oraz rąk po pracy w zapowietrzonej pasiece, a także leczenie farmakologiczne. Rzadko stosuje się metodę radykalną, która polega na likwidacji zakażonych rodzin wraz z ulem i jego zawartością.

Nie daje ona efektów tam, gdzie choroba występuje endemicznie. W dużych pasiekach, gdy choroba pojawi się po raz pierwszy i  dotyczy niewielkiej liczby rodzin, stosowane jest wysiarkowanie chorych rodzin, spalenie zabitych pszczół wraz z całą zawartością ula oraz jego odkażenie.

Przesiedlanie chorych rodzin ma na celu oddzielenie pszczół dorosłych od chorego i zamarłego czerwia oraz od zanieczyszczonego ula. Wykonuje się je na dwa sposoby: z ula do rojnicy i po głodzeniu do nowego lub odkażonego ula albo bezpośrednio do odkażonego ula na ramki z węzą. W każdym przypadku stosuje się 24 godzinną głodówkę przesiedlanej rodziny, której celem jest usunięcie z przewodu pokarmowego pszczół przesiedlanych endospor zarazka. Dopiero po upływie tego czasu można podać syrop leczniczy.

Przesiedlanie wykonuje się wtedy, gdy istnieje gwarancja, że rodziny przesiedlone zdążą wychować zdrowy czerw i odbudować gniazdo oraz zgromadzić odpowiednią ilość zapasów na zimę. Najlepiej robić to podczas trwania pożytku lub przed pożytkiem głównym.

alt
Objawy kliniczne zgnilca amerykańskiegona plastrze z
czerwiem – czerw rozstrzelony, na zasklepach komórek z
zamarłym czerwiem widoczne otworki wygryzane przez robotnice

Sposoby odkażania omawia załącznik nr 6 do ustawy z dnia 24.IV.1997 O  zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt, badaniu zwierząt rzeźnych i mięsa oraz o Inspekcji Weterynaryjnej, tekst ujednolicony wg wersji obowiązującej od dnia 13.II.2002 roku.

Celem odkażania jest zniszczenie endospor zarazka na sprzętach i narzędziach pasiecznych, w pasieczysku i produktach pszczelich (miód i wosk). Musi je poprzedzać mechaniczne oczyszczenie i umycie powierzchni skażonej. Skażone ule, stare lub zniszczone, razem z ramkami i beleczkami oraz ocieplającymi matami należy spalić. W przypadku uli nadających się do dalszego wykorzystania ich wnętrze po mechanicznym oczyszczeniu z resztek kitu i wosku należy opalić ogniem lampy benzynowej do zbrązowienia drewna (na głębokość 2–3 cm). W tym samym celu można ul do połowy wypełnić suchą słomą i ją podpalić.

Alternatywnym sposobem jest wyszorowanie wewnętrznych i zewnętrznych ścian ula i dachu, beleczek, ramek, sprzętu i narzędzi pasiecznych gorącym 2–3% roztworem sody żrącej. Po 15 minutach po zakończeniu odkażania ule, sprzęt i narzędzia myje się czystą wodą lub wodą z dodatkiem octu (2 łyżki stołowe octu/l wody). Nadstawki, beleczki i ramki spala się lub odkaża przez opalanie lub gotowanie w 2% roztworze sody żrącej.

Pasieczysko przed ulami zakażonymi po posypaniu wapnem palonym lub zlaniu 20% mlekiem wapiennym przekopuje się do głębokości 30 cm. Plastry z zakażonym czerwiem należy spalić, a pozostałe plastry z chorych rodzin przetopić na wosk, który trzeba dostarczyć do wytwórni węzy z informacją, że pochodzi z rodzin chorych na zgnilec amerykański. Miód pochodzący z chorych rodzin nie może być wykorzystany do podkarmiania. Może być użyty do produkcji miodów spożywczych lub wyrobów cukierniczych. Endospory zarazka giną w woszczynie poddanej autoklawowaniu. Ręce po pracy w pasiece należy odkazić 1% roztworem sody żrącej, 2% roztworem lizolu lub denaturatem, a następnie dokładnie umyć wodą z mydłem.

alt
Wygląd  wnętrza komórki plastra wypełnionej ciemnobrązową masą,
w pełni rozwinięty proces chorobowy zgnilca amerykańskiego

W Polsce jest dopuszczone leczenie zgnilca amerykańskiego przy użyciu polisulfamidu lub oksytetracykliny. Polisulfamid w ilości 0,5 g substancji aktywnej /l syropu cukrowego (1:1) lub oksytetracyklinę w ilości 0,3 g /l w syropu cukrowego (1:1) podaje się rodzinom przesiedlonym po 24 godzinnej głodówce. Syrop leczniczy, każdorazowo w ilości 1 l, stosuje się trzykrotnie w odstępach 4 dniowych. Jednocześnie rodzinom, które mogły ulec zakażeniu, podaje się trzykrotnie w odstępach 4 dniowych po 1 l syropu cukrowego z dodatkiem 0,3 g sulfonamidów/l lub 0, 2 g oksytetracykliny/l.

Według dyrektyw Unii Europejskiej w zgnilcu amerykańskim nie należy stosować chemioterapeutyków, ale ograniczyć się do profilaktyki, odkażania i przesiedlania rodzin. W zgnilcu amerykańskim ogromne znaczenie odgrywa profilaktyka. Obejmuje ona przestrzeganie zasad higieny w pasiekach, okresową kontrolę ich stanu zdrowotnego, kontrolę wędrówek na pożytki, ograniczenie rabunków, nadzór sanitarny nad produkcją węzy, kontrolę importu pszczół, rojów, plastrów z czerwiem, mateczników oraz matek łącznie z posiadaniem weterynaryjnego certyfikatu. Miód pszczeli w obrocie międzynarodowym musi posiadać świadectwo zdrowia (Health certificate for honey)

ZGNILEC EUROPEJSKI


[...] - treść ukryta, w całości dostępna tylko dla zalogowanych e-Prenumeratorów

prof. Zdzisław Gliński


Czasopismo dla pszczelarzy z pasją - Pasieka 2004 nr 3.
Zamów e-prenumerate
"Pasieki"



Co w trawie piszczy...

Proporcje cukru do wody oraz objętość uzyskanego syropu
Proporcje cukru do wody oraz objętość uzyskanego syropu

Proporcje cukru do wody oraz objętość uzyskanego syropu
fot. Roman Dudzik Syrop o proporcji 1:1 (1 kg cukru na 1 litr wody)
1 litr syropu zawiera 625 g cukru

Cukier w kilogramach  [ ... ]



Czytaj więcej »
Kalendarz biodynamiczny 2018
Kalendarz biodynamiczny 2018

Kalendarz biodynamiczny 2018 Dzięki uprzejmości Koła Pszczelarzy we Wronkach, RZP Wlkp. Płn w Chodzieży prezentujemy Państwu pszczelarski kalendarz biodynamiczny, który zawiera wskazówki kied [ ... ]

Czytaj więcej »
Po co komu etykiety, ulotki i opakowania zbiorcze?
Po co komu etykiety, ulotki i opakowania zbiorcze?

Po co komu etykiety, ulotki i opakowania zbiorcze?

Po co kolorowa nalepka i pudełko, po co ulotka lub broszura? Jak cię widzą, tak cię piszą i tak chętniej kupują. Ten sam miód, a [ ... ]

Czytaj więcej »
Inne artykuły »