Wpływ pszczół na zapylanie drzew i krzewów owocowych

Pszczoła miodna jest obecnie niemal jedynym zapylaczem drzew i krzewów owocowych. Jej udział w zapyleniu wynosi około 90%, pozostałość przypada na inne owady, np. trzmiele i pszczoły samotnice dziko żyjące oraz muchówki. Liczba owadów biorących udział w zapylaniu znacznie się zmniejszyła wskutek powszechnie stosowanych środków ochrony roślin.

Znaczenie pszczół w zapylaniu drzew i krzewów owocowych nie ogranicza się tylko do wzrostu plonów, wpływają one również na ich jakość. W wyniku zapylenia krzyżowego uzyskuje się lepiej wykształcone owoce o większej liczbie nasion oraz łagodniejszym zabarwieniu i lepszym smaku. Na przykład jedną z przyczyn słabego owocowania porzeczek czarnych jest opadanie kwiatów i zawiązków owocowych. Taki stan najczęściej jest spowodowany niedostatecznym zapyleniem lub zbyt słabym zapłodnieniem.

By ułatwić prawidłowe zapłodnienie po zapyleniu kwiatów, krzewy porzeczek i agrestu należy opryskiwać borem na początku, w pełni i pod koniec kwitnienia. Zapylenie kwiatów to czynnik, który prócz przebiegu pogody w okresie kwitnienia oraz stopnia wykształcenia się pąków kwiatowych ma duży wpływ na zawiązywanie owoców. Obecnie polecane odmiany porzeczek do nasadzeń są w wysokim stopniu samopylne i samopłodne. Stwierdzono jednak wielokrotnie, że zapylenie kwiatów przez pszczoły miodne wyraźnie poprawia zawiązywanie owoców, a więc i zwiększa plon. Do dobrego zapylenia i zapłodnienia oraz zawiązania owoców porzeczki czarnej potrzeba od 200 do 400 ziarn zdrowego pyłku.

Od poziomu zapylenia kwiatów i zapłodnienia zależy liczba nasion w jagodach, a zatem jej wielkość. Im więcej nasion, tym owoc jest większy. Owoce najmniejsze z kilkoma nasionami ważą od 0,1 do 0,2 g. Jagody największe zawierające ponad 100 nasion ważą od 1 do 2 g. Do dobrego zapylenia kwiatów porzeczek i agrestu niezbędne są pszczoły. Na 1 ha plantacji powinno być od 4 do 6 uli z dużą liczbą pszczół. Przy intensywnym oblocie kwiatów porzeczek przez owady można się spodziewać znacznego wzrostu plonu o około 2-2,5 kg z krzaka. Wielka szkoda, że na plantacjach w okresie kwitnienia nie są ustawiane ule z pszczołami.

Truskawki należą do roślin samopłodnych, tzn. zdolnych do wytwarzania nasion po zapyleniu pyłkiem własnym, lecz nie mogą się w wystarczającym stopniu samoczynnie zapylić. Przy pozostawieniu kwiatów w spokoju, wysypujący się z pylników pyłek pada na znamiona tylko niewielkiej liczby słupków, głównie skrajnie położonych na wypukłym dnie kwiatowym. Dopiero silniejszy ruch powietrza (wiatr) zwiększa zapylenie do około 70%.

Tymczasem do normalnego rozwoju dna kwiatowego w pełnokształtną, mięsistą jagodę potrzebne jest zapylenie całego kwiatu. Do nanoszenia pyłku na znamiona także centralnie położonych słupków zapewniają owady, przede wszystkim pszczoła miodna. By po zapyleniu kwiatów doszło do prawidłowego zapłodnienia niezbędny jest pierwiastek bor, którego dostarczamy opryskując rośliny w okresie białego pąka w kwiatostanie, na początku i pod koniec kwitnienia.

Aby pszczoła chętnie odwiedzała kilkakrotnie ten sam kwiat, musi znajdować się tam odpowiednia ilość pożytku nektarowego lub pyłkowego. Natomiast obfitość nektarowania i pylenia kwiatów zależy od właściwości dziedzicznych rośliny i czynników zewnętrznych, przede wszystkim atmosferycznych oraz glebowych i agrotechnicznych (nawożenie plantacji siarczanem potasu, a nie solą potasową, która utrudnia wytwarzanie się nektaru w miodnikach i silnie zakwasza glebę). Od tych czynników zależy również wykształcenie się owoców z zapylonych kwiatów.

Z przeprowadzonych badań w Oddziale Pszczelarstwa w Puławach wynika, że 20-krotne odwiedzanie kwiatu przez pszczołę gwarantuje pełne jego zapylenie. Przy przeciętnie słonecznej pogodzie, wkrótce po rozchyleniu się płatków korony następuje pękanie pylników i wysypywanie się pyłku. Przeważnie wszystkie pylniki większych kwiatów wypylają się w dniu rozkwitnięcia się kwiatu. Jedynie przy wyższej wilgotności powietrza pylenie, zwłaszcza kwiatów rozkwitłych pod koniec dnia, przeciąga się na dzień następny. Z chwilą rozchylenia się płatków korony rozpoczyna się proces wydzielania nektaru, który trwa nieco dłużej niż proces pylenia kwiatu. Płatki korony opadają po 2-3 dniach życia kwiatu.

Nie pobrany przez owady nektar pozostaje w kwiecie jeszcze po opadnięciu płatków korony. Można także stwierdzić, iż plon owoców z poletek swobodnie zapylonych w porównaniu z izolowanymi, był około 24% wyższy. Niepełnokształtne owoce truskawek z powodu słabego zapylenia kontrastują w zestawieniu z dobrymi, powstałymi z kwiatów dobrze zapylonych i zapłodnionych. Na powierzchni niekształtnych, rzekomych jagód można łatwo dostrzec brak nasion, czyli właściwych owoców (niełupek). Właśnie w tych miejscach dno kwiatowe nie rozwinęło się w pełni.

Niemal wszystkie uprawiane odmiany jabłoni, grusz i czereśni są samobezpłodne. Natomiast wśród wiśni i śliw zdarzają się odmiany samopłodne (np. łutówka, węgierka zwykła) i samobezpłodne, jednak zapylenie przez pszczoły niektórych odmian samopłodnych (łutówka, nefris) pyłkiem obcym zwiększa często trzykrotnie plon. W Zakładzie Doświadczalnym w Przybrodzie (Akademii Rolniczej w Poznaniu) prowadzono badania, które dotyczyły okresów kwitnienia, zapylenia i zapłodnienia kwiatów wiśni oraz samopylności i obcopylności odmian. Otrzymane wyniki wskazują, że o efektywności zapylenia i zapłodnienia nie decyduje cały okres kwitnienia poszczególnych odmian, lecz tylko 4-5 dni, licząc od początku kwitnienia.

Zaobserwowano także, że znamię słupka jest już gotowe do przyjęcia pyłku tuż przed rozwinięciem się kwiatu, w fenofazie białego pąka, gdy tymczasem pyłek był zdatny do zapłodnienia dopiero na drugi lub trzeci dzień po rozwinięciu się kwiatów. Odmiana zapylająca powinna swoim okresem kwitnienia wyprzedzić o co najmniej 2-3 dni kwitnienia odmiany matecznej, ażeby z chwilą otwarcia się kwiatów owady miały do zapylenia gotowy pyłek. Samopłodność odmiany ma duże znaczenie w przypadku, gdy okres kwitnienia przypadnie na niesprzyjające warunki klimatyczne, uniemożliwiające oblot pszczół. Odmiany te wówczas dają plon zadowalający, jednak plony są obfitsze w przypadku zapylenia obcym pyłkiem.

Założenie sadu składającego się z kilku dowolnie dobranych odmian nie zapewni jeszcze dobrego zapłodnienia i dobrego plonowania. Znane są wypadki, że nawet sady założone z trzech odmian czereśni również nie owocowały, były bowiem odmiany wzajemnie bezpłodne. Pyłek ich nie kiełkował na znamieniu innej odmiany lub wytwarzał zbyt krótką łagiewkę nie dorastającą do zalążka. Wśród jabłoni taką parą wzajemnie bezpłodną (intersterylną) jest odmiana McIntosh i Early, wśród grusz Dobra Ludwika i bonkreta Williamsa, wśród czereśni czarna późna i wołowe serce, a także czarna późna i Büttnera czerwona.

Brzoskwinie, morele i krzewy owocowe na ogół są samopłodne i do zapłodnienia wystarczy pyłek przeniesiony przez pszczoły nie tylko z drzew, z krzewów tej samej odmiany, lecz także z innych kwiatów tego samego osobnika (tzw. zapylenie sąsiedzkie). Wiosną, gdy drzewa i krzewy owocowe zaczynają kwitnąć, przeważnie są dni chłodne, wietrzne lub deszczowe i wówczas pszczoły nie wylatują z ula. Pszczoły lot rozpoczynają, gdy temperatura nie jest niższa 10-12°C. Dlatego do dobrego zapylenia w pełni owocującego sadu należy ustawić od 3 do 6 pni na 1 ha. Różnie to się kształtuje przy różnych gatunkach roślin. Wiśnie i śliwy od 4 do 8, krzewy jagodowe od 4 do 6, truskawki od 2 do 3. Przekroczenie tych norm wpływa korzystnie na owocowanie, natomiast niedobór pszczół z reguły obniża plony.

Kiedy ustawić ule?

W jakim okresie ustawiamy pasiekę w sadzie czy na plantacji? W okresie, gdy około 10% kwiatów już kwitnie. Aby uniknąć straty lotnych pszczół i zapewnić dobre zapylenie kwiatów, pasiekę należy ustawić w środku sadu lub w bezpośrednim jego sąsiedztwie. Wtedy bowiem pszczoły nie tylko lepiej zapylają kwiaty, lecz także przynoszą do uli więcej nektaru i pyłku. Najbardziej efektywne loty pszczoły wykonują na odległość 500 m. W większych sadach należy pasiekę podzielić i ustawić ule grupami, co 300 m. Podczas wyjątkowo złej pogody zasięg lotu pszczół nie przekracza (...)

» Dalsza część artykułu w nr 2/2012 czasopisma Pasieka
» sprawdź też pełny dostęp do artykułów: e-Prenumerata "Pasieki"

dr Bogdan Z. Jarociński
Spec. I i II stopnia w zakresie sadownictwa
MODR Warszawa
Oddział w Radomiu